02 บทที่-1- นิตยาภรณ์ สุระสาย.pdf

หรือการแพทย์ทางเลือกมีการใช้กันอย่างแพร่หลายทั่วโลก และเป็นที่ยอมรับในคุณประโยชน์ด้วยเหตุผลนานาประการ ในการประชุมนานาชาติว่าด้วยการแพทย์พื้นบ้านของประเทศเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ (International Conference on Traditional Medicine for South-East Asian Countries) เมื่อเดือนกุมภาพันธ์ พ.ศ. 2556 แพทย์หญิง มาร์กาเร็ต ชาน ผู้อำนวยการใหญ่องค์การอนามัยโลก กล่าวว่า “การดูแล 2 สุขภาพแบบการแพทย์ดั้งเดิม และการแพทย์เสริมหรือหรือการแพทย์ทางเลือกถือเป็นองค์ประกอบที่สำคัญของการดูแลสุขภาพ ซึ่งมักจะได้รับการประเมินคุณค่าต่ำกว่าความเป็นจริง การดูแลสุขภาพแบบการแพทย์ดั้งเดิม และการแพทย์เสริมหรือหรือการแพทย์ทางเลือกส่วนใหญ่มีค่าใช้จ่ายต่ำซึ่งเป็นข้อได้เปรียบในสถานการณ์ปัจจุบันที่ค่าใช้จ่ายด้านสุขภาพพุ่งสูงขึ้น การดูแลสุขภาพแบบการแพทย์ดั้งเดิม และการแพทย์เสริมหรือหรือการแพทย์ทางเลือกยังเป็นแนวทางที่มีจุดเด่นในการรับมือกับกลุ่มโรคไม่ติดต่อเรื้อรังซึ่งนับวันจะเพิ่มสูงขึ้นเรื่อย ๆ ด้วยเหตุนี้ การดูแลสุขภาพแบบการแพทย์ดั้งเดิม และการแพทย์เสริมหรือหรือการแพทย์ทางเลือกจึงได้รับความสนใจจากผู้คนทั่วโลกมากขึ้นเรื่อย ๆ” (วิชัย โชควิวัฒน์ 2559: 5) สอดคล้องกับข้อมูลขององค์การอนามัยโลกประมาณการว่าร้อยละ 65-80 ของการให้บริการสุขภาพทั่วโลกเกี่ยวข้องกับการใช้การดูแลสุขภาพแบบการแพทย์ดั้งเดิม และการแพทย์เสริมหรือหรือการแพทย์ทางเลือกและเป็นที่ทราบกันดีว่าการดูแลสุขภาพแบบการแพทย์ดั้งเดิม และการแพทย์เสริมหรือหรือการแพทย์ทางเลือกครอบคลุมการรักษา และการปฏิบัติที่หลากหลาย ซึ่งแตกต่างกันออกไปในแต่ละวัฒนธรรมและบริบทของแต่ละประเทศ (Pan S-Y, Litscher G, Chan K, et al. 2014) นโยบายสุขภาพการพัฒนาสุขภาพและระบบสุขภาพไม่ใช่เรื่องของระบบการแพทย์เพียงอย่างเดียว แต่เป็นเรื่องความร่วมมือกันของสังคม บุคคลในสังคมจึงจำเป็นต้องร่วมสร้างค่านิยมที่ถูกต้องเกี่ยวกับการดูแลตนเองสุขภาพ เพื่อให้บุคคลเกิดสุขภาพแข็งแรง ปราศจากโรคภัยไข้เจ็บ และสามารถดำรงชีวิตอยู่ในสังคมได้อย่างปกติสุข (กุนนที พุ่มสงวน 2557: 10) การที่ประชาชนจะมีสุขภาพดีถ้วนหน้าได้นั้น จะต้องมีกลวิธีปฏิบัติเพื่อให้ประชาชนมีส่วนร่วมและมีความสามารถในการดูแลสุขภาพด้วยตัวเอง (เมธี จันทร์จารุภรณ์ 2559: 9-4) สอดคล้องกับแผนพัฒนาสุขภาพแห่งชาติ ฉบับที่ 12 (พ.ศ. 2560–2564) ด้านสุขภาพ ยุทธศาสตร์ที่ 1 คือ เร่งการเสริมสร้างสุขภาพคนไทยเชิงรุก เพื่อให้บุคคลมีความรู้และทัศนคติที่ถูกต้องด้านพฤติกรรมสุขภาพ มีการเรียนรู้ มีพฤติกรรมเสี่ยงทางสุขภาพลดลง สามารถช่วยเหลือ ดูแลตนเองและ ชุมชน ตลอดจน บุคคล ชุมชน องค์กรภาครัฐ องค์กรภาคประชาชน มีส่วนร่วมในการสร้างและจัดการระบบสุขภาพ (คณะกรรมการอำนวยการจัดทำแผนพัฒนาสุขภาพแห่งชาติ ฉบับที่ 12 พ.ศ.2560–2564 2559: 1-4) การแพทย์แต่ละแผนมีจุดดี จึงเกิดการบูรณาการจุดดีของการแพทย์ทุกแผนทั้งการแพทย์แผนตะวันตก การแพทย์แผนไทย การแพทย์พื้นบ้าน และการแพทย์ทางเลือก ร่วมกับหลัก 8 ฮ. เพื่อสุขภาพดีของสถาบันบุญนิยม บนฐานของปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงและหลักธรรมะจากพระไตรปิฎก เรียกชื่อ “การแพทย์วิถีธรรม” โดย ดร. ใจเพชร กล้าจน ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2538 จนกระทั่ง ปี พ.ศ. 2555 3 ได้รับการพัฒนาและรับรองเป็นหลักสูตรของกรมพัฒนาแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือกชื่อ “หลักสูตรการแพทย์วิถีธรรมเพื่อการพึ่งตนตามแนวเศรษฐกิจพอเพียง” (สำนักการแพทย์ทางเลือก 2555: 1) ซึ่งปัจจุบันองค์ความรู้ “การแพทย์วิถีธรรม” มีกลุ่ม “จิตอาสาแพทย์วิถีธรรม” เป็นกลุ่มบุคคลที่เผยแพร่ความรู้การดูแลสุขภาพแบบพึ่งตนด้วยการแพทย์วิถีธรรมสู่ประชาชน เพื่อส่งเสริมการดูแลสุขภาพแบบพึ่งตนเอง เชื่อมั่นตนเอง เคารพตนเอง และลงมือทำด้วยตนเอง แต่การดูแลสุขภาพด้วยการแพทย์วิถีธรรมก็ยังไม่เป็นที่รู้จักและนำไปใช้มากนัก จากการศึกษาของ ปทิตตา จารุวรรณชัย (2558: 195-197 พบว่ากลุ่มตัวอย่างรู้จักและเข้าถึงวิธีการรักษาแพทย์ทางเลือกวิถีธรรม เพียงร้อยละ 6.30 และมีประสบการณ์ในการรับบริการการแพทย์ทางเลือกวิถีธรรม เพียงร้อยละ 7.40 จากการทบทวนวรรณกรรมที่เกี่ยวข้องกับการดูแลสุขภาพด้วยการแพทย์วิถีธรรม พบว่ามีผลดีต่อสุขภาพกาย ลดโรค ลดค่าใช้จ่าย เพิ่มความสามารถในการพึ่งตนเอง ดังเช่น ผลการศึกษาของใจเพชร กล้าจน (2553: 94) ตั้งแต่ พ.ศ. 2538 - พ.ศ. 2558 จำนวนรวม 63,399 คน จำนวนกลุ่มตัวอย่าง 1,542 กรณีศึกษา (2,316 โรคหรืออาการ) ผลพบว่ามีสุขภาวะที่เปลี่ยนแปลงไปด้านร่างกายในทางที่เป็นประโยชน์ คือ หายจากโรคหรืออาการแสดง ร้อยละ 30.74 หรือจำนวน 712 โรคหรืออาการแสดง และมีการเปลี่ยนแปลงในทางที่ดีขึ้นร้อยละ 59.67 การใช้องค์ความรู้แพทย์วิถีธรรมในการดูแลสุขภาพ ทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงภายในเวลา 5 วัน ภาวะสุขภาพโดยรวมดีขึ้น น้ำหนักตัวลดลงร้อยละ 81.13 ซึ่งเป็นผลดีต่อการลดโรคเรื้อรังต่าง ๆ และนิตยาภรณ์ สุระสาย (2558: 132) พบว่า ผู้ต้องขังหญิงเรือนจำกลางนครพนมที่ใช้องค์ความรู้การแพทย์วิถีธรรมในการดูแลสุขภาพเป็นเวลา 7 เดือน มีค่าเฉลี่ยของระดับดัชนีมวลกายก่อนและหลังการทดลองเท่ากับ 25.60 และ 23.90 ตามลำดับ นอกจากนั้น ผลการประเมินโครงการสร้างครอบครัวสุขภาพดีวิถีธรรมเพื่อชาวร้อยแก่นสารสินธุ์ไร้พุงไร้โรค ของเขตสุขภาพที่ 7 (ร้อยแก่นสารสินธุ์) ในกลุ่มตัวอย่าง 3,871 คน ผลการประเมินสุขภาพหลังการเข้าค่ายอบรมมีการเปลี่ยนแปลงที่ดีขึ้น ผลกระทบ ด้านการลดค่าใช้จ่ายและการพึ่งตนเอง โดยภาพรวมมีการเปลี่ยนแปลงมีคะแนนเฉลี่ยในระดับสูง (X= 2.55, S.D.= .68) (สม นาสอ้าน และคณะ 2562: 1-8) ซึ่งเขตสุขภาพที่ 7 (ร้อยแก่นสารสินธุ์) เป็นเขตสุขภาพแห่งเดียวที่กำหนดนโยบายพัฒนานวัตกรรมเพื่อการเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมสุขภาพด้วยการแพทย์วิถีธรรม โดยจัดทำโครงการสร้างครอบครัวสุขภาพดีวิถีธรรมเพื่อชาวร้อยแก่นสารสินธุ์ไร้พุงไร้โรค ซึ่งดำเนินงานมาในปี 2560-2561 มีผู้ผ่านการอบรมจำนวน 4,000 คน (สม นาสอ้าน และคณะ 2562: 1-8 ) จากการทบทวนวรรณกรรมแสดงให้เห็นว่า การดูแลสุขภาพด้วยการแพทย์วิถีธรรมเป็นเครื่องมือสำคัญและเป็นส่วนหนึ่งของกลยุทธ์เพื่อผ่าทางตันปัญหาสุขภาพที่จะทำให้ประชาชนสามารถ 4 ดูแลสุขภาพตนเองได้ และสามารถตอบสนองนโยบายสุขภาพแห่งชาติ จึงจำเป็นต้องหาแนวทางบูรณาการการดูแลสุขภาพด้วยการแพทย์วิถีธรรมเข้าสู่ระบบการดูแลตนเองในวิถีชีวิต จากการศึกษา พบว่า ยังไม่มีรายงานวิจัยใดศึกษาอย่างเป็นระบบในจิตอาสาแพทย์วิถีธรรม ซึ่งเป็นผู้มีประสบการณ์ตรงในการปฏิบัติร่วมกับนำการแพทย์วิถีธรรมไปใช้ในครอบครัว หรือชุมชนที่ตนอาศัยอยู่ ดังนั้น ผู้วิจัยในฐานะหัวหน้าทีมขับเคลื่อนการดูแลสุขภาพด้วยการแพทย์วิถีธรรม จึงใช้เขตสุขภาพที่ 7 เป็นพื้นที่ศึกษา โดยใช้รูปแบบการวิจัยและพัฒนา ระเบียบวิธีวิจัยแบบผสานวิธี ศึกษารูปแบบการบูรณาการวัฒนธรรมการดูแลสุขภาพด้วยการแพทย์วิถีธรรม เพื่อนำเสนอเป็นทางเลือกของการดูแลสุขภาพตนเองที่สอดคล้องกับวิถีชีวิต เพื่อสุขภาวะองค์รวมที่ดีขึ้นของประชาชนต่อไป วัตถุประสงค์ของการวิจัย 1. เพื่อศึกษาสภาพปัจจุบันของการดูแลสุขภาพด้วยการแพทย์วิถีธรรม 2. เพื่อพัฒนารูปแบบการบูรณาการวัฒนธรรมการดูแลสุขภาพด้วยการแพทย์วิถีธรรม 3. เพื่อประเมินรูปแบบการบูรณาการวัฒนธรรมการดูแลสุขภาพด้วยการแพทย์วิถีธรรม ประโยชน์ที่คาดว่าจะได้รับ 1. ได้องค์ความรู้เกี่ยวกับรูปแบบการบูรณาการวัฒนธรรมการดูแลสุขภาพด้วยการแพทย์วิถีธรรม 2. ได้องค์ความรู้ในการนำรูปแบบการบูรณาการวัฒนธรรมการดูแลสุขภาพด้วยการแพทย์วิถีธรรมไปประยุกต์ใช้ในการพัฒนาการดูแลสุขภาพของประชาชนทั้งในระดับบุคคล ระดับปฏิบัติและระดับนโยบาย 2.1 ระดับบุคคล ได้แนวทางในการบูรณาการวัฒนธรรมการดูแลสุขภาพด้วยการแพทย์วิถีธรรมตนเอง 2.2 ระดับปฏิบัติ ได้แนวทางในการดำเนินการส่งเสริมการบูรณาการวัฒนธรรมการดูแลสุขภาพด้วยการแพทย์วิถีธรรมสำหรับประชาชน 2.3 ระดับนโยบาย ได้แนวทางในการกำหนดนโยบายแนวทางดำเนินการส่งเสริมการบูรณาการวัฒนธรรมการดูแลสุขภาพด้วยการแพทย์วิถีธรรมสำหรับประชาชน 5 ขอบเขตของการวิจัย การวิจัยครั้งนี้เป็นการพัฒนารูปแบบการบูรณาการวัฒนธรรมการดูแลสุขภาพด้วยการแพทย์วิถีธรรม ด้วยกระบวนการวิจัยและพัฒนา (Research and Development Research) โดยใช้ระเบียบวิธีวิจัยแบบผสานวิธี (Mixed Method Research) ผู้วิจัยได้กำหนดขอบเขตของการวิจัย ดังนี้ ขอบเขตด้านประชากรและกลุ่มตัวอย่าง 1. ประชากรที่ใช้ในการศึกษาสภาพปัจจุบันของการดูแลสุขภาพด้วยการแพทย์วิถีธรรมครั้งนี้ คือ ประชาชนอายุ 20 ปี ขึ้นไปที่อาศัยในเขตสุขภาพที่ 7 (ร้อยแก่นสารสินธุ์) ประกอบด้วย 4 จังหวัด ได้แก่ ร้อยเอ็ด ขอนแก่น มหาสารคาม กาฬสินธุ์ ที่ผ่านการอบรมการดูแลสุขภาพด้วยการแพทย์วิถีธรรม จำนวน 4,000 คน (สำนักงานเขตสุขภาพที่ 7 (ร้อยแก่นสารสินธุ์) 2561: 1) และขนาดของตัวอย่าง จำนวน 384 คน กำหนดด้วยตารางสำเร็จรูปของ Krejcie and Morgan (1970: 607-610, อ้างถึงในธีรวุฒิ เอกะกุล 2555: 121) 2. ผู้ให้ข้อมูลหลัก (Key Informants) ในการศึกษาสภาพปัจจุบันของการดูแลสุขภาพด้วยการแพทย์วิถีธรรมครั้งนี้ คือ 1) ผู้ให้ข้อมูลหลักในการสนทนากลุ่ม (Focus Group Discussion) คือ จิตอาสาแพทย์วิถีธรรมสังกัดเครือข่ายภาคตะวันออกเฉียงเหนือ จำนวน 12 คน 2) ผู้ให้ข้อมูลหลักในการสัมภาษณ์เชิงลึก (In-depth Interview) คือ จิตอาสาแพทย์วิถีธรรม สังกัดเครือข่ายภาคตะวันออกเฉียงเหนือ จำนวน 12 คน และ จิตอาสาแพทย์วิถีธรรมที่เป็นบุคลากรสาธารณสุขในเขตสุขภาพที่ 7 (ร้อยแก่นสารสินธุ์) จำนวน 4 คน 3. ผู้ให้ข้อมูลหลักในการสนทนากลุ่มของผู้ทรงคุณวุฒิ ในการวิพากษ์รูปแบบฯ และคู่มือการใช้รูปแบบฯ คือ ผู้ทรงคุณวุฒิที่จบการศึกษาระดับปริญญาตรีขึ้นไปในสาขาที่เกี่ยวข้องกับสุขภาพ และมีความรู้ประสบการณ์เป็นวิทยากรหลักสูตรการแพทย์วิถีธรรมอย่างน้อย 5 ปี จำนวน 15 คน 4. กลุ่มเป้าหมายในการทดลองใช้รูปแบบฯ คือ อาสาสมัคร ที่มีอายุ 20 ปีขึ้นไป เป็นผู้ที่มีความสามารถในการดูแลตัวเองได้ อาศัยอยู่ในพื้นที่รับผิดชอบของเขตสุขภาพที่ 7 (ร้อยแก่นสารสินธุ์) จำนวน 60 คน 6 5. กลุ่มเป้าหมายเป็นผู้เชี่ยวชาญ ในการประเมินรูปแบบฯ จำนวน 19 คน โดยการเลือกแบบเจาะจง โดยกำหนดคุณสมบัติของผู้ทรงคุณวุฒิ คือ จบการศึกษาระดับปริญญาตรีขึ้นไปในสาขาที่เกี่ยวข้องกับสุขภาพ และมีความรู้ประสบการณ์ในการนำหลักสูตรการแพทย์วิถีธรรมไปใช้ในหน่วยงาน ขอบเขตด้านเนื้อหา ขอบเขตด้านเนื้อหาในการวิจัยครั้งนี้ ได้แก่ แนวคิดเกี่ยวกับวัฒนธรรมสุขภาพ แนวคิดเกี่ยวกับการแพทย์วิถีธรรม แนวคิดและทฤษฎีเกี่ยวกับสุขภาพองค์รวม แนวคิดเกี่ยวกับการบูรณาการ และแนวคิดเกี่ยวกับการพัฒนารูปแบบ ขอบเขตด้านพื้นที่ งานวิจัยนี้มุ่งศึกษาในพื้นที่เขตสุขภาพที่ 7 (ร้อยแก่นสารสินธุ์) ของภาคตะวันออกเฉียงเหนือ กรอบแนวคิดในการวิจัย กรอบแนวคิดการวิจัยในครั้งนี้ผู้วิจัยได้ประยุกต์ใช้แนวคิดทฤษฎีเกี่ยวกับการบูรณาการ วัฒนธรรมสุขภาพ การดูแลสุขภาพ สุขภาวะองค์รวม และการแพทย์วิถีธรรม ดังแสดงในภาพที่ 1.1 ดังนี้ 7 ภาพที่ 1.1 กรอบแนวคิดในการทำวิจัย แนวคิด การบูรณาการ แนวคิด วัฒนธรรมสุขภาพ แนวคิด การดูแลสุขภาพ แนวคิด สุขภาวะ องค์รวม แนวคิด การแพทย์ วิถีธรรม สภาพปัจจุบันของการดูแลสุขภาพด้วยการแพทย์วิถีธรรม การดูแลสุขภาพด้วยการแพทย์วิถีธรรม (ยา 9 เม็ด) การสร้างและทดลองใช้รูปแบบการบูรณาการวัฒนธรรมการดูแลสุขภาพด้วยการแพทย์วิถีธรรม 1. หลักการของรูปแบบ การดำเนินการพัฒนาบุคคลให้บูรณาการวัฒนธรรมการดูแลสุขภาพ ด้วยการแพทย์วิถีธรรมในวิถีชีวิตได้ 2. วัตถุประสงค์ของรูปแบบ เพื่อพัฒนาบุคคลให้สามารถบูรณาการวัฒนธรรมการดูแลสุขภาพด้วยการแพทย์วิถีธรรมในวิถีชีวิตได้ 3. การดำเนินการของรูปแบบบูรณาการวัฒนธรรมการดูแลสุขภาพด้วยการแพทย์วิถีธรรม 4. การประเมินผลของรูปแบบ ประเมินระดับความรู้การดูแลตนแบบวิถีธรรม การรับรู้ ความสามารถตัวเองในการดูแลตนแบบวิถีธรรม การปฏิบัติดูแลตนแบบวิถีธรรม และ สุขภาวะองค์รวม ได้แก่ สุขภาวะทางกาย ทางจิต ทางสังคม และทางจิตวิญาณ 5. เงื่อนไขแห่งความสำเร็จของรูปแบบ รูปแบบการบูรณาการวัฒนธรรมการดูแลสุขภาพด้วยการแพทย์วิถีธรรม ประเมินรูปแบบการบูรณาการวัฒนธรรมการดูแลสุขภาพด้วยการแพทย์วิถีธรรม 1. ความเหมาะสม 2. ความเป็นไปได้ในการปฏิบัติ 8 นิยามศัพท์เฉพาะ รูปแบบการบูรณาการ หมายถึง กระบวนการผสมผสานเชื่อมโยงองค์ความรู้วัฒนธรรมการดูแลสุขภาพด้วยการแพทย์วิถีธรรมเข้าด้วยกันอย่างสอดคล้องเป็นระบบ การดูแลสุขภาพ หมายถึง การดูแลสุขภาพทั้งในภาวะปกติและภาวะเจ็บป่วย ครอบคลุม 4 ด้าน ได้แก่ การสร้างเสริมสุขภาพและการป้องกันโรคในภาวะปกติ และการบำบัดรักษาโรคและการฟื้นฟูสมรรถภาพสมรรถภาพในภาวะเจ็บป่วย ทั้งทางกายและทางใจ วัฒนธรรมการดูแลสุขภาพ หมายถึง องค์ความรู้การดูแลสุขภาพและการดูแลผู้ป่วยที่พัฒนาขึ้นเองจากประสบการณ์ หรือรับเข้ามาแล้วจากภายนอก แต่ปรับเปลี่ยนให้สอดคล้องกับความเชื่อ วิถีชีวิต และถ่ายทอดใช้สืบต่อกันมาจนเป็นที่ยอมรับ ได้แก่ การดูแลสุขภาพแบบพื้นบ้าน อาหารพื้นบ้าน ภูมิปัญญาการแพทย์พื้นบ้าน การแพทย์แผนไทย และการแพทย์ทางเลือก การแพทย์วิถีธรรม หมายถึง การดูแลสุขภาวะทางกาย ทางจิต ทางสังคม ทางจิตวิญญาณ ด้วยเทคนิคการดูแลตนเอง 9 ข้อ (ยา 9 เม็ด) ดังนี้ 1) การรับประทานสมุนไพรปรับสมดุลร้อนเย็น 2) การกัวซาหรือขูดซาหรือขูดพิษหรือขูดลม (การขูดระบายพิษทางผิวหนัง) 3) การสวนล้างพิษออกจากลำไส้ใหญ่ด้วยสมุนไพรที่ถูกสมดุลร้อนเย็น (ดีทอกซ์) 4) การแช่มือแช่เท้าหรือส่วนที่ไม่สบายในน้ำสมุนไพร ตามภาวะร้อนเย็นของร่างกาย 5) การพอก ทา หยอด ประคบ อบ อาบ เช็ด ด้วยสมุนไพร ตามภาวะร้อนเย็นของร่างกาย 6) การออกกำลังกาย กดจุดลมปราณ โยคะ กายบริหาร ที่ถูกต้อง 7) การรับประทานอาหารปรับสมดุล ตามภาวะร้อนเย็นของร่างกาย 8) ใช้ธรรมะ ละบาป บำเพ็ญบุญกุศล ทำจิตใจให้ผ่องใส คบมิตรดีสร้างสังคมและสิ่งแวดล้อมที่ดี และ 9) รู้เพียรรู้พักให้พอดี เพื่อให้เกิดสุขภาพที่ดี ยา 9 เม็ด หมายถึง เทคนิคการดูแลสุขภาพด้วยการแพทย์วิถีธรรม 9 ข้อ ยาเม็ดที่ 1 หมายถึง เทคนิคการดูแลสุขภาพด้วยการแพทย์วิถีธรรมข้อที่ 1 การรับประทานสมุนไพรปรับสมดุล ประกอบด้วย สมุนไพรฤทธิ์เย็น ฤทธิ์ร้อน และฤทธิ์เย็นผสมฤทธิ์ร้อน ยาเม็ดที่ 2 หมายถึง เทคนิคการดูแลสุขภาพด้วยการแพทย์วิถีธรรมข้อที่ 2 การกัวซาหรือการขูดระบายพิษทางผิวหนังที่ใบหน้าและศีรษะหรือลำตัวแขนขา ยาเม็ดที่ 3 หมายถึง เทคนิคการดูแลสุขภาพด้วยการแพทย์วิถีธรรมข้อที่ 3 การสวนล้างลำไส้ใหญ่หรือการขับถ่ายอุจจาระ 9 ยาเม็ดที่ 4 หมายถึง เทคนิคการดูแลสุขภาพด้วยการแพทย์วิถีธรรมข้อที่ 4 การแช่มือแช่เท้าหรือส่วนที่ไม่สบายในน้ำสมุนไพรตามภาวะร้อนเย็นของร่างกาย ยาเม็ดที่ 5 หมายถึง เทคนิคการดูแลสุขภาพด้วยการแพทย์วิถีธรรมข้อที่ 5 การพอก การทา การหยอด การประคบ การอบ การอาบ ด้วยสมุนไพรตามภาวะร้อนเย็นของร่างกาย ยาเม็ดที่ 6 หมายถึง เทคนิคการดูแลสุขภาพด้วยการแพทย์วิถีธรรมข้อที่ 6 การออกกำลังกาย ประกอบด้วย การกดจุดลมปราณ โยคะ กายบริหารยืดเหยียด การเดินเร็ว การฝึกลมหายใจ และอิริยาบถที่ถูกต้อง ยาเม็ดที่ 7 หมายถึง เทคนิคการดูแลสุขภาพด้วยการแพทย์วิถีธรรมข้อที่ 7 การรับประทานอาหารปรับสมดุล ประกอบด้วย การรับประทานอาหารปรับสมดุลตามภาวะร้อนเย็นของร่างกาย การรับประทานน้ำผักและผลไม้ปั่น การรับประทานอาหารตามลำดับ การรับประทานอาหารสุขภาพ การรับประทานอาหารปราศจากเนื้อสัตว์หรือผลิตภัณฑ์จากสัตว์ (มังสวิรัติหรืออาหารเจ) การลดหรือละการรับประทานอาหารเนื้อสัตว์หรือผลิตภัณฑ์จากสัตว์ ยาเม็ดที่ 8 หมายถึง เทคนิคการดูแลสุขภาพด้วยการแพทย์วิถีธรรมข้อที่ 8 การใช้ธรรมะ ละบาป บำเพ็ญบุญกุศล ทำจิตใจให้ผ่องใส คบมิตรดีสร้างสังคมและสิ่งแวดล้อมที่ดี ประกอบด้วย การใช้หลักธรรมะในชีวิตประจำวัน การใช้เทคนิคทำใจให้หายโรคเร็ว การสวดมนต์ การทบทวนธรรม สมาธิบำบัด ละอบายมุข การทำกิจกรรมการงานด้วยอิทธิบาท 4 การคบมิตรดีสร้างสังคมดี และการประกอบสัมมาอาชีพ ยาเม็ดที่ 9 หมายถึง เทคนิคการดูแลสุขภาพด้วยการแพทย์วิถีธรรมข้อที่ 9 การรู้เพียรรู้พักให้พอดี ประกอบด้วย การรู้เพียรรู้พักให้พอดีหรือการทำงานเต็มที่และพักผ่อนให้พอดี การนอนหลับในช่วงเวลา 21.00 - 03.00 น. การพักผ่อนให้เพียงพอ จิตอาสาแพทย์วิถีธรรม หมายถึง บุคคลที่ได้เรียนรู้การแพทย์วิถีธรรมด้วยการอบรมหรือศึกษาตามสื่อต่าง ๆ แล้วนำไปปฏิบัติดูแลสุขภาพตนเอง และรวมกลุ่มกับหมู่มิตรดีในเครือข่ายภาคตะวันออกเฉียงเหนือจัดกิจกรรมค่ายสุขภาพแนะนำช่วยเหลือผู้อื่นให้ดูแลสุขภาพตามหลักการแพทย์วิถีธรรม โดยไม่รับค่าตอบแทนใด ๆ