เภสัชวัตถุพรรณนาในสวน ป่า นา ที่สัมพันธ์กับบุญของผู้สูงอายุใน.docx

์ความรู้เภสัชวัตถุพรรณนาในสวน ป่า นา ที่สัมพันธ์กับบุญของผู้สูงอายุในประเทศไทยและสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว ที่มีประโยชน์ต่อการพัฒนาสุขภาพของผู้สูงอายุต่อไปในอนาคต ขอกราบขอบพระคุณ คณะกรรมการที่ปรึกษาทุกท่าน รองศาสตราจารย์ ดร.อัจฉรา ภาณุรัตน์ ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร. กิ่งเพชร ส่งเสริม และดร.อุษา กลมพันธ์ และคณะกรรมการสอบทุกท่าน รวมถึงคณาจารย์ทุกท่านอาทิ ศาสตราจารย์ ดร.นพ.กระแส ชนะวงศ์ ศาสตราจารย์ ดร.สุจริต เพียรชอบ ผศ.ดร.มาลินี อุทธิเสน ดร.ใจเพชร กล้าจน ดร.ทองอินทร์ ไหวดี และดร.ปิยศักดิ์ สีดา ที่เมตตาให้กำลังใจ ให้คำปรึกษาชี้แนะแนวทางในการเรียนรู้และแนวทางดำเนินการวิจัย รวมถึงให้คำแนะนำ ตรวจสอบ แก้ไขข้อบกพร่องต่าง ๆ ทำให้การศึกษาในครั้งนี้สำเร็จได้ด้วยดี ขอกราบขอบพระคุณผู้เชี่ยวชาญตรวจสอบคุณภาพเครื่องมือที่กรุณาให้ข้อมูล ให้คำปรึกษา ตลอดจนชี้แนะแนวทางการสร้างเครื่องมือในการทำวิจัยในครั้งนี้ ขอขอบคุณเพื่อนนักศึกษาระดับปริญญาเอก สาขาวิชายุทธศาสตร์การพัฒนาภูมิภาคทุกท่านที่มีส่วนร่วมในการสนับสนุนการศึกษา การลงพื้นที่ภาคสนามเพื่อเก็บข้อมูลวิจัย ทำให้การทำวิจัยครั้งนี้ประสบผลสำเร็จลุล่วงด้วยดี ท้ายที่สุดนี้ขอกราบขอบพระคุณบิดา มารดา ครอบครัวเจริญไวยเจตน์ และจิตอาสาแพทย์วิถีพุทธทุกท่าน ที่ส่งเสริม สนับสนุน ให้กำลังใจ ดูแลกันตลอดมา จนทำให้วิทยานิพนธ์นี้สำเร็จลุล่วงด้วยดี คุณค่าและประโยชน์อันพึงมีจากวิทยานิพนธ์นี้ ผู้วิจัยขอมอบแด่ผู้ที่สนใจทุกท่าน เพื่อเป็นแนวทางในการพัฒนาสุขภาพที่ดีของตนเอง ครอบครัว ชุมชน และสังคมโลกต่อไป

ผุสดี เจริญไวยเจตน์ พฤศจิกายน 2561 ผุสดี เจริญไวยเจตน์ : เภสัชวัตถุพรรณนาในสวน ป่า นา ที่สัมพันธ์กับบุญของผู้สูงอายุในประเทศไทยและสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว สาขาวิชายุทธศาสตร์การพัฒนาภูมิภาค (สาธารณสุขชุมชน) มหาวิทยาลัยราชภัฏสุรินทร์ ปีการศึกษา 2561 อาจารย์ที่ปรึกษา : อาจารย์ ดร.อุษา กลมพันธ์ รองศาสตราจารย์ ดร.อัจฉรา ภาณุรัตน์ และ ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.กิ่งเพชร ส่งเสริม. 320 หน้า.

บทคัดย่อ การศึกษาวิจัยเรื่องเภสัชวัตถุพรรณนาในสวน ป่า นา ที่สัมพันธ์กับบุญของผู้สูงอายุในประเทศไทยและสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว ได้บูรณาการระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพ มานุษยวิทยาทางการแพทย์ การเก็บข้อมูลใช้การสัมภาษณ์แบบเจาะลึกกับกลุ่มผู้ให้ข้อมูลหลักคือ หมอพื้นบ้าน ผู้นำชุมชน พระสงฆ์ ผู้สูงอายุและผู้ที่เป็นสมาชิกในครอบครัวของผู้สูงอายุ และประชาชนทั่วไป พบข้อมูลอิ่มตัวที่ผู้ให้ข้อมูลหลักชาวไทย 35 คนและชาวสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว 25 คน และทำการวิจัยเชิงปริมาณ โดยนำข้อมูลที่ได้จากการวิจัยเชิงคุณภาพมาสรุปประเด็นสร้างข้อกระทงคำถามและประมวลผลด้วยวิธีการทางสถิติโดยการวิเคราะห์องค์ประกอบเชิงสำรวจ (Exploratory Factor Analysis) โดยสำรวจกับกลุ่มเป้าหมายในประเทศไทยจำนวน 500 คน ประกอบด้วย ผู้สูงอายุที่มีอายุตั้งแต่ 60 ปีขึ้นไป ที่เข้าร่วมกิจกรรมบุญของชุมชนสวนป่านาบุญ หรือชุมชนชาวอโศก ผลการศึกษาวิเคราะห์องค์ประกอบกับเภสัชวัตถุพรรณนาในสวน ป่า นา ที่สัมพันธ์กับบุญของผู้สูงอายุในประเทศไทย มีจำนวน 4 องค์ประกอบ ดังนี้ 1) การฟื้นฟู “สวน ป่า นา” โดยให้ผู้สูงอายุและลูกหลานใช้บุญกิริยาวัตถุ 10 ขับเคลื่อน จะมีผลปรากฏ ภูมิปัญญาการสร้าง การแบ่งปัน การให้ความหมาย และการเรียนรู้เรื่องเครื่องเทศ เครื่องยา จากทั้งภายในกายคน และสิ่งแวดล้อมภายนอก เพื่อเป็นเภสัชวัตถุ 2) การเชื่อเรื่อง “กรรม” มีผลให้ลดเนื้อสัตว์เพื่อไม่เบียดเบียนชีวิตสัตว์และเพื่อปฏิบัติศีล 5 (อธิศีล) แล้ว จะเห็นคุณค่าการบริโภคพืชผักสวน ป่า นาเป็นโภชนบำบัดและสามารถใช้ไตรลักษณ์เป็นกลไกทำให้จิตและกายบำบัดโรคภัยด้วยตนเองได้ 3) เภสัชวัตถุพืช 9 รส และพืชให้ฤทธิ์ร้อน-เย็น เป็นภูมิรู้ที่ต้องมี สวน ป่า นาในนิเวศวิทยาวัฒนธรรมของผู้ทรงศีลสูงอายุ เพื่อการรองรับชุมชนบุญ และ4) บวร (บ้าน วัด โรงเรียน) เป็นกลไกการถ่ายทอดเทคโนโลยีการรักษาความชื้นระบบนิเวศของดินน้ำในสวน ป่า นาเพื่อผลิตยาสมุนไพรและสร้างไอระเหยจากพืชผักสวนครัวให้มีผลต่อสุขภาวะของผู้สูงอายุ ผลการจัดทำบทเรียนการพัฒนาสุขภาพของผู้สูงอายุกลุ่มชาติพันธุ์ไทลาวในอนุภูมิภาคลุ่มแม่น้ำโขง ด้วยเภสัชวัตถุพรรณนาในสวน ป่า นา ที่สัมพันธ์กับบุญ ผู้วิจัยได้ดำเนินการถอดรหัสภูมิปัญญาที่สำคัญเกี่ยวกับการพัฒนาสุขภาพของผู้สูงอายุที่ได้จากการวิจัยเชิงคุณภาพ นำมาพิจารณาร่วมกับค่าน้ำหนักองค์ประกอบจากข้อคำถามที่ได้จากการใช้วิธีการทางสถิติวิเคราะห์องค์ประกอบเชิงสำรวจ ได้รหัสภูมิปัญญาจำนวน 8 รหัสหลัก ดังนี้ 1) ภูมิรู้เภสัชวัตถุ 2) ภูมิรู้สวนป่านาไร่ 3) เพิ่มศีล รักษาโรค 4) ศรัทธาสิ่งใด ๆ ที่รักษาโรคได้ 5)บุญกิริยาวัตถุ กลไกการฟื้นฟูสวน ป่า นา ไร้สารพิษ 6)บุญกิริยาวัตถุ กลไกการเผยแพร่ภูมิรู้สวนป่านาไร่ และภูมิรู้เภสัชวัตถุ 7) ความเชื่อเรื่องกรรม ก่อเกิดบุญกิริยาวัตถุ และ8) พลัง “บวร” กลไกการถ่ายทอดภูมิรู้เพื่อการพัฒนาสุขภาพดี จากนั้นนำรหัสภูมิปัญญาดังกล่าวมาจัดกลุ่มแบ่งตามวัตถุประสงค์การใช้เป็นแนวทางการพัฒนาสุขภาพ 3 แนวทาง คือ ใช้เมื่อเจ็บป่วย ใช้ในชีวิตประจำวัน และใช้ในการเผยแพร่องค์ความรู้เพื่อพัฒนาชุมชนสุขภาพดี จากนั้นจัดทำเป็นบทเรียนเพื่อนำไปใช้ในการพัฒนาสุขภาพของผู้สูงอายุกลุ่มชาติพันธุ์ไทลาวในอนุภูมิภาคลุ่มแม่น้ำโขงต่อไป PHUSADEE CHAROENWAIYAJET : PHARMACEUTICAL MATERIALS DEPICTION IN GARDEN, FOREST, RICE FIELD RELATED TO MERIT OF THE ELDERLY IN THAILAND AND LAO PEOPLE'S DEMOCRATIC REPUBLIC DOCTORATE DEGREE PROGRAM IN REGIONAL DEVELOPMENT STRATEGIES, SURINDRA RAJABHAT UNIVERSITY. ACADEMIC YEAR 2018. DISSERTATION ADVISOR : DR. USA KLOMPAN, ASSOC. PROFESSOR DR. ATCHARA PANURAT AND VIC. PROFESSOR DR. KINGPHET SONGSERM. 320 P.

ABSTRACT

Research concerning pharmaceutical materials depiction in garden, forest, rice field related to merit of the elderly in Thailand and Lao People's Democratic Republic has integrated the order of qualitative research in the medical humanities. Data were collected by using the in-depth interview with the core group of informants, who were local doctors, community leaders and Buddhist monks, as well as the elderly and their family members and the general public, which found saturated at 35 Thai informants and 25 Laotian informants. This was combined with quantitative research taking the qualitative data to summarize and create sections of questions and processing with statistical methods for an Exploratory Factor Analysis. The survey was held with 500 members of the target group in Thailand, comprising the elderly aged 60 upwards, who had participated in merit-making ceremonies of Buddhist Medicine or Ashok people. The result of analyzing the components and the depiction of pharmaceutical materials in gardens, forests and fields relating to merit made by the elderly in Thailand found that there were 4 components as follows : 1) Reviving “gardens, forests and fields” by getting the elderly and their offspring to use the 10 Items of Meritorious Action to drive things. The result appeared that the wisdom of creating, sharing and giving meaning, and learning about spices and medicines, both internally in people’s bodies and the external environment, to make pharmaceutical materials, 2) The belief in karma had the effect on reducing meat so as not to trouble animals’ lives and to practice the 5 precepts (higher morality). They could see the value of consuming plants and vegetables from gardens, forests and fields as nutritional therapy. They could use the Tilakkana as a mechanism for their minds and to treat disease by themselves, 3) As for the 9 flavours of pharmaceutical materials with hot or cold effects, it was required to have knowledge of gardens, forests and fields in the ecology and culture of the ethics-holding elderly to support the merit community, 4) “Boworn” (Institutions of house, temple and school) were mechanisms to transfer technology to maintain moistness in ecosystems of soil and water in gardens, forests and fields to produce herbal medicine and respiration from the kitchen garden vegetables to have an effect on the health of the elderly. The results of lessons on developing the health of the elderly in Thai and Laos groups of the Greater Mekong Subregion; by using pharmaceutical materials in gardens, forests and fields relating to merit, the researcher had carried out the unlocking of important wisdom concerning developing the health of the elderly from qualitative research. This was combined with the values of weighted components from the questions obtained from the use of statistical methods in the Exploratory Factor Analysis. The 8 primary keys of wisdom were as follows: 1) knowledge of pharmaceutical materials, 2) knowledge of gardens, forests and fields, 3) Increasing morality and treating disease, 4) faith in that thing to cure disease, 5) Items of Meritorious Action, the mechanism to revive chemical toxin free-gardens, forests and fields, 6) Items of Meritorious Action, the mechanism to disseminate knowledge of gardens, forests and fields and pharmaceutical materials, 7) Belief in karma, to bring about Items of Meritorious Action and 8) The power of “Boworn,” the mechanism to transfer knowledge to develop good health. from there, these “keys of wisdom” were arranged in groups according to the objectives of being used to develop health in three forms: use in times of illness, use in everyday life and use in disseminating knowledge and developing a healthy community. From there it was arranged as a lesson, which was able to be used in further development of the health of the elderly in Thai and Laos groups of the Greater Mekong Subregion. สารบัญ หน้า TOC \h \u \z กิตติกรรมประกาศ (ก ) บทคัดย่อภาษาไทย…. (ข ) บทคัดย่อภาษาอังกฤษ (ง ) สารบัญ…… (ฉ ) สารบัญตาราง (ฌ สารบัญภาพประกอบ (ญ )

บทที่ PAGEREF _heading=h.44sinio \h 1 บทนำ 1 ความเป็นมาและความสำคัญของปัญหา 1 คำถามการวิจัย 6 วัตถุประสงค์ของการวิจัย 7 ขอบเขตของการวิจัย 7 ข้อจำกัดการวิจัย 9 นิยามศัพท์เฉพาะที่ใช้ในการวิจัย 9 ประโยชน์ที่ได้รับจากการวิจัย 10

PAGEREF _heading=h.1v1yuxt \h 2 แนวคิด ทฤษฎีและงานวิจัยที่เกี่ยวข้อง 11 แนวคิดการสาธารณสุขมูลฐาน 11 แนวคิดภูมิปัญญาท้องถิ่นด้านสุขภาพ 13 แนวคิดเกี่ยวกับเภสัชวัตถุ 19 แนวคิดเรื่องบุญกับการรักษาโรค 22 แนวคิดและทฤษฎีมานุษยวิทยาการแพทย์ 35 ทฤษฎีการแพร่กระจายทางวัฒนธรรม 40 กลุ่มชาติพันธุ์ไทลาว HYPERLINK \l "_heading=h.43ky6rz" 41 แนวคิดและทฤษฎีเกี่ยวกับการพัฒนาผู้สูงอายุ 41 แนวคิดบทเรียนสำเร็จรูป 49 งานวิจัยที่เกี่ยวข้อง 51 สารบัญ (ต่อ)

บทที่ หน้า กรอบแนวคิดในการวิจัย 64

PAGEREF _heading=h.3mzq4wv \h 3 วิธีดำเนินการวิจัย 65 ขั้นตอนที่ 1 การวิจัยเชิงคุณภาพ 66 ขั้นตอนที่ 2 การวิจัยเชิงปริมาณ 71 ขั้นตอนที่ 3 การพัฒนา 75 การนำเสนอผลการวิจัย 76

PAGEREF _heading=h.zu0gcz \h 4 เภสัชวัตถุพรรณนาในสวน ป่า นาที่สัมพันธ์กับบุญของผู้สูงอายุในประเทศไทย 77 บริบทการใช้เภสัชวัตถุ หมู่ที่ 11 ตำบลดอนตาล อำเภอดอนตาล จังหวัดมุกดาหาร PAGEREF _heading=h.1kmhwlk \h Error! Bookmark not defined. บริบทการใช้เภสัชวัตถุ หมู่บ้านชุมชนราชธานีอโศก ตำบลบุ่งไหม อำเภอวารินชำราบ จังหวัดอุบลราชธานี PAGEREF _heading=h.44m5f9d \h Error! Bookmark not defined. บริบทบุญในประเทศไทย 123 บริบทบุญในการรักษาโรค ในประเทศไทย 131

PAGEREF _heading=h.2wwbldi \h 5 เภสัชวัตถุพรรณนาในสวน ป่า นาที่สัมพันธ์กับบุญของ ผู้สูงอายุในสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว 138 บริบทการใช้เภสัชวัตถุของหมอพื้นบ้านที่แขวงสะหวันเขต 138 บริบทการใช้เภสัชวัตถุของหมอพื้นบ้านที่แขวงจำปาสัก 143 บริบทเภสัชวัตถุพรรณนาในสวน ป่า นา ในสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว 149 บริบทความสัมพันธ์ของเภสัชวัตถุกับบุญในการรักษาโรคของผู้สูงอายุในสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว 161

PAGEREF _heading=h.4bewzdj \h 6 ผลการวิเคราะห์องค์ประกอบเกี่ยวกับเภสัชวัตถุพรรณนาในสวน ป่า นา ที่สัมพันธ์กับบุญของผู้สูงอายุในประเทศไทย 171 การคัดสรรบทสัมภาษณ์เพื่อสร้างข้อคำถาม 171 ผลการวิเคราะห์ข้อมูลเกี่ยวกับสถานภาพทั่วไปของผู้ให้ข้อมูล 194 สารบัญ (ต่อ)

บทที่ หน้า ผลการวิเคราะห์ข้อมูลองค์ประกอบเชิงสำรวจเรื่องเภสัชวัตถุในสวน ป่า นา ที่สัมพันธ์กับบุญของผู้สูงอายุในประเทศไทย 199 สรุป 215

PAGEREF _heading=h.ly7c1y \h 7 รหัสเภสัชวัตถุในสวน ป่า นา ที่สัมพันธ์กับบุญในประเทศไทย และสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว 216 ตอนที่ 1 รหัสภูมิปัญญาการพัฒนาสุขภาพของผู้สูงอายุ ด้วยเภสัชวัตถุในสวน ป่า นา 216 ตอนที่ 2 สัญลักษณ์ภาพเภสัชวัตถุในสวน ป่า นา ที่สัมพันธ์กับบุญ สร้างสุขภาพดี 232

PAGEREF _heading=h.20gsq1z \h 8 การพัฒนาบทเรียนการพัฒนาสุขภาพของผู้สูงอายุกลุ่มชาติพันธุ์ไทลาว ใน อนุภูมิภาคลุ่มแม่น้ำโขง 235

PAGEREF _heading=h.4g2tm30 \h 9 สรุป อภิปรายผลและข้อเสนอแนะ 278 สรุปผลการวิจัย 279 อภิปรายผลการวิจัย 283 ข้อเสนอแนะในการนำผลการวิจัยไปใช้ประโยชน์ 293 ข้อเสนอแนะในการศึกษาครั้งต่อไป 293 บรรณานุกรม 294 ภาคผนวก 302 PAGEREF _heading=h.4cwrg6x \h ภาคผนวก ก รายชื่อผู้ให้ข้อมูลสัมภาษณ์แบบเจาะลึกภาคสนาม 303 PAGEREF _heading=h.3r6zjac \h ภาคผนวก ข รายนามผู้ทรงคุณวุฒิและผู้เชี่ยวชาญตรวจสอบเครื่องมือ 307 PAGEREF _heading=h.26c9ti5 \h ภาคผนวก ค แบบสอบถามการเก็บข้อมูลเชิงปริมาณ 309 ประวัติผู้วิจัย 320

สารบัญตาราง

ตารางที่ หน้า TOC \h \u \z 1 รายการเภสัชวัตถุของหมอพื้นบ้าน-หมอเขียว : เภสัชวัตถุฤทธิ์ร้อน-เย็น 97 2 รายการโรคหรืออาการและเภสัชวัตถุของหมอพื้นบ้าน-พ่อเฒ่าป่า 141 3 รายการโรคหรืออาการและเภสัชวัตถุของหมอพื้นบ้าน-นางหมวงฟง 145 4 ข้อคำถามและข้อมูลการให้สัมภาษณ์เรื่องเภสัชวัตถุในสวน ป่า นา ที่สัมพันธ์กับบุญของผู้สูงอายุ 172 5 จำนวนและร้อยละของผู้ให้ข้อมูล 194 6 จำนวนและร้อยละ จำแนกตามลักษณะกิจกรรมในยามว่างของผู้ให้ข้อมูล 198 7 องค์ประกอบเภสัชวัตถุใน สวน ป่า นา ที่สัมพันธ์กับบุญในประเทศไทย 200 8 องค์ประกอบที่ 1 การฟื้นฟู “สวนป่านาไร่” โดยให้ผู้สูงอายุและลูกหลานใช้บุญกิริยา-วัตถุ 10 ขับเคลื่อน จะมีผลปรากฏ ภูมิปัญญาการสร้าง การแบ่งปัน การให้ความหมาย และการเรียนรู้เรื่องเครื่องเทศ เครื่องยา จากทั้งภายในกายคน และสิ่งแวดล้อมภายนอก เพื่อเป็นเภสัชวัตถุ 202 9 องค์ประกอบที่ 2 การเชื่อเรื่อง “กรรม” มีผลให้ลดเนื้อสัตว์เพื่อไม่เบียดเบียนชีวิตสัตว์และเพื่อปฏิบัติศีล 5 (อธิศีล) แล้วจะเห็นคุณค่าการบริโภคพืชผักสวนป่านาไร่เป็นโภชนบำบัดและสามารถใช้ไตรลักษณ์เป็นกลไกทำให้จิตและกายบำบัดโรคภัยด้วยตนเองได้ 207 10 องค์ประกอบที่ 3 เภสัชวัตถุพืช 9 รส และพืชให้ฤทธิ์ร้อน-เย็น เป็นภูมิรู้ที่ต้องมีสวนป่านาไร่ในนิเวศวิทยาวัฒนธรรมของผู้ทรงศีลสูงอายุ เพื่อการรองรับชุมชนบุญ 210 11 องค์ประกอบที่ 4 บวร (บ้าน วัด โรงเรียน) เป็นกลไกการถ่ายทอดเทคโนโลยีการรักษาความชื้นระบบนิเวศของดินน้ำในสวนป่านาไร่เพื่อผลิตยาสมุนไพรและสร้างไอระเหยจากพืชผักสวนครัวให้มีผลต่อสุขภาวะของผู้สูงอายุ 212 12 รหัสภูมิปัญญา ตามค่าน้ำหนักองค์ประกอบ 235

สารบัญภาพประกอบ

ภาพที่ หน้า TOC \h \u \z 1 พื้นที่เขตอนุรักษ์ความหลากหลายทางชีวภาพแห่งชาติ ในสปป.ลาว 3 2 พื้นที่ป่าไม้ในประเทศไทยอีสาน 3 3 กรอบแนวคิดการวิจัยเรื่อง เภสัชวัตถุพรรณนาในสวน ป่า นา ที่สัมพันธ์กับบุญของผู้สูงอายุในประเทศไทยและสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว 64 4 PAGEREF _heading=h.4iylrwe \h ผู้เข้าอบรมค่ายพระไตรปิฎก ครั้งที่ 12 19-25 ตุลาคม 2558 ที่สวนป่านาบุญ 1 79 5 อาจารย์ใจเพชร กล้าจน ผู้ฝ่าทางตันสุขภาพด้วยการแพทย์วิถีพุทธ บนปกนิตยสาร ค.คน 81 6 ภาพเภสัชวัตถุที่ใช้ทำน้ำสมุนไพรฤทธิ์เย็นเป็นประจำ ที่สวนป่านาบุญ 1 85 7 กิจกรรมบำเพ็ญบุญ ฐานงานเพอร์มาคัลเจอร์ และจุลินทรีย์พลังศีล 104 8 เพอร์มาคัลเจอร์ กสิกรรมไร้สารพิษพลังศีลแบบยั่งยืน ที่สวนป่านาบุญ 1 105 9 การลงแขกดำนาของจิตอาสาแพทย์วิถีพุทธและผู้เข้าอบรม ที่สวนป่านาบุญ 1 106 10 สวน ป่า นา ที่รพ.สต.ดอนหัน พื้นที่ส่วนกลางของเจ้าหน้าที่และประชาชน 108 11 ภาพมุมสูง แผ่นดินพุทธ หมู่บ้านชุมชนราชธานีอโศก 112 12 ร้านของหมอได้คิด ดวงวงษา หมอพื้นบ้าน ที่ชุมชนราชธานีอโศก 115 13 ยาคลายเส้นชุมใหญ่ โคคลาน ของหมอได้คิด 116 14 บุญ คือ การลดกิเลส โดย พ่อครูสมณะโพธิรักษ์ โพธิรักขิโต 123 15 หมากแงว (บักแงว) แสดงการให้ในวิถีชีวิตของชาวดอนตาล 126 16 บรรยากาศงานตลาดอาริยะ หมู่บ้านชุมชนราชธานีอโศก 128 17 หมอพื้นบ้านชาวสะหวันนะเขต กับยารากไม้สำหรับโรคริดสีดวง 140 18 หมอพื้นบ้านชาวม้ง กับแผงขายยา 145 19 พืชบนรั้วและข้างรั้วบ้านของชาวบ้านโพนสิน แขวงสะหวันนะเขต 153 20 บรรยากาศบ้านหนองไฮ แขวงจำปาสัก 154 21 ครอบครัวอายุยืน แห่งบ้านหนองไฮ 155 22 เขื่อนริมแม่น้ำโขง ที่สะพานมิตรภาพไทย-ลาว 2 มุกดาหาร-สะหวันนะเขต 155 23 ทุ่งนาบริเวณบ้านโพนสิน แขวงสะหวันนะเขต 156 24 ทุ่งนาบริเวณบ้านหนองไฮ แขวงจำปาสัก 157 25 ชาวบ้าน มาร่วมทำงานใบตองที่วัดงานบุญพระเวสในวันรุ่งขึ้น 163 26 คองสิบสี่สำหรับปกครองลูกบ้าน คัดลอกโดยนายบ้านโพนทอง 165 27 กระดาษจดศีล 5 เพื่อจดจำของชาวสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว 167 28 สัญลักษณ์ภาพเภสัชวัตถุในสวน ป่า นา ที่สัมพันธ์กับบุญ สร้างสุขภาพดี 232 29 การดำเนินงานวิจัยตามแบบแผนและขั้นตอนกลไกสังคม 236 บทที่ 1 บทนำ ความเป็นมาและความสำคัญของปัญหา ยารักษาโรค หนึ่งในปัจจัยสี่ ที่มีความจำเป็นต่อการดำรงชีวิตของมนุษย์ตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน ในอดีตการรักษาโรคเป็นทั้งศาสตร์และศิลป์ ที่สั่งสมมาจากการแสวงหา การสังเกต การลองผิดลองถูก การทดลอง การจดบันทึกสืบทอดกันมาจากรุ่นสู่รุ่นของหมอพื้นบ้าน ซึ่งองค์ความรู้ภูมิปัญญาท้องถิ่นที่สั่งสมมีทั้งศาสตร์ประเภทเภสัชวัตถุ คือ พืช สัตว์ และธาตุต่าง ๆ ที่สามารถใช้รักษาโรคได้ และศิลป์เป็นการปรับประยุกต์สอดคล้องกับความเชื่อ วัฒนธรรมของชุมชนนั้น ๆ เภสัชวัตถุเป็นผลงานทั้งศาสตร์และศิลป์ที่ผู้คนแต่ละรุ่นทั้งค้นหา วิจัย ทดลองและสืบทอดจากรุ่นหนึ่งสู่อีกรุ่นหนึ่งอย่างต่อเนื่อง ทำให้คนส่วนใหญ่มีความรู้ที่จะป้องกัน ส่งเสริม รักษา และฟื้นฟูสุขภาพด้วยตนเองและรวมกันทั้งครอบครัว จึงถือว่าเป็นองค์ความรู้ที่มีคุณค่าอย่างยิ่ง แต่ปัจจุบันองค์ความรู้เหล่านี้จำนวนมากถูกละเลย และสูญหายไปตามสภาพป่าไม้ ลำน้ำ และภูเขาที่ถูกถากถางและทำลายรวมทั้งอายุขัยของหมอพื้นบ้านด้วยการขาดผู้สืบทอดองค์ความรู้ รวมถึงสูญหายไปเนื่องจากการสูญหายไปของเภสัชวัตถุ สถานการณ์ยารักษาโรคในปัจจุบัน พบว่ามีโรคหรืออาการหลายโรคที่รักษาไม่หาย โดยเฉพาะโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง โรคหลายโรคมีวิธีการรักษา แต่อาจได้รับอันตรายจากผลข้างเคียงของยาเคมี และมีค่าใช้จ่ายด้านสุขภาพสูง โดยเฉพาะผู้สูงอายุ เนื่องจากจำนวนผู้สูงอายุที่มากขึ้น กลายเป็นสังคมผู้สูงอายุ และความเสื่อมของร่างกายตามวัย การใช้เภสัชวัตถุในการรักษาโรค ช่วยให้ทั้งภาครัฐและประชาชนมีความสามารถบริหารจัดการค่าใช้จ่ายในการรักษาพยาบาลให้อยู่ในระดับที่สามารถควบคุมได้มากขึ้น การเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็วของโรคหัวใจและหลอดเลือด เบาหวาน และความดันโลหิตสูงและโรคเรื้อรังต่าง ๆ ร่วมกับภาระต้นทุนค่าใช้จ่ายในการดูแลรักษาสุขภาพตามแนวทางของการแพทย์กระแสหลักที่สูง การเข้าสู่สังคมผู้สูงอายุ ซึ่งประชาชนกลุ่มนี้มีความเสื่อมของสังขารร่างกายตามวัย เป็นกลุ่มที่มีต้องการความใส่ใจเรื่องสุขภาพสูง องค์การอนามัยโลกมีนโยบายส่งเสริมการใช้การแพทย์ดั้งเดิมหรือการแพทย์พื้นบ้านของแต่ละประเทศเพื่อตอบสนองต่อการแก้ปัญหาสุขภาพและงานบริการสุขภาพระดับปฐมภูมิ สนับสนุนให้มีงานวิจัยเพื่อแสดงความปลอดภัย ประสิทธิผลคุณภาพ นอกจากการใช้เภสัชวัตถุเป็นยารักษาโรคแบบดั้งเดิมแล้ว เภสัชวัตถุยังเป็นแหล่งกำเนิดของการพัฒนายาใหม่ที่มีคุณค่ามาก ปัจจุบันงานวิจัยเกี่ยวกับการค้นคว้าการพัฒนาตัวยาจากพืชสมุนไพรเป็นเป้าหมายทางเภสัชวิทยา เพื่อการรักษาโรคมะเร็ง โรคเอดส์ โรคอัลไซเมอร์ มาลาเรียและอาการปวด ผลิตภัณฑ์ยาจากพืชหลายชนิดที่เพิ่งได้รับการแนะนำให้รู้จักหรือมีส่วนร่วมในการทดลองทางคลินิกระยะปลายในตลาดสหรัฐอเมริกา ได้แก่ ยา Arteether Galantamine Nitisinone และ Tiotropium ในยุโรปมีการใช้เภสัชวัตถุมากกว่า 1300 ชนิดโดยร้อยละ 90 เก็บจากแหล่งทรัพยากรป่า ในสหรัฐอเมริกาประมาณ 118 จาก 150 อันดับแรกของใบสั่งยาอยู่บนพื้นฐานของยาที่มาจากแหล่งธรรมชาติ (Balunas and Kinghorn. 2005 : 431) จะเห็นได้ว่ากระแสการใช้เภสัชวัตถุในการรักษาโรคมีความนิยมสูง เนื่องจากเป็นวิธีการดูแลสุขภาพใกล้บ้าน เข้าถึงได้ง่าย และมีราคาถูก เป็นที่ยอมรับในทางวัฒนธรรม และได้รับความเชื่อถือไว้วางใจจากประชาชนจำนวนมาก และช่วยให้ทั้งภาครัฐและประชาชนมีความสามารถบริหารจัดการค่าใช้จ่ายในการรักษาพยาบาลให้อยู่ในระดับที่สามารถควบคุมได้มากขึ้น จากการศึกษาสำร