เภสัชวัตถุพรรณนาในสวน ป่า นา ที่สัมพันธ์กับบุญของผู้สูงอายุใน.pdf

ราบขอบพระคุณ คณะกรรมการที่ปรึกษาทุกท่าน รองศาสตราจารย์ ดร.อัจฉรา ภาณุรัตน์ ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร. กิ่งเพชร ส่งเสริม และดร.อุษา กลมพันธ์ และคณะกรรมการสอบทุกท่าน รวมถึงคณาจารย์ทุกท่านอาทิ ศาสตราจารย์ ดร.นพ.กระแส ชนะวงศ์ ศาสตราจารย์ ดร.สุจริต เพียรชอบ ผศ.ดร.มาลินี อุทธิเสน ดร.ใจเพชร กล้าจน ดร.ทองอินทร์ ไหวดี และดร.ปิยศักดิ์ สีดา ที่เมตตาให้ก าลังใจให้ค าปรึกษาชี้แนะแนวทางในการเรียนรู้และแนวทางด าเนินการวิจัย รวมถึงให้ค าแนะน า ตรวจสอบ แก้ไขข้อบกพร่องต่าง ๆ ท าให้การศึกษาในครั้งนี้ส าเร็จได้ด้วยดี ขอกราบขอบพระคุณผู้เชี่ยวชาญตรวจสอบคุณภาพเครื่องมือที่กรุณาให้ข้อมูล ให้ค าปรึกษา ตลอดจนชี้แนะแนวทางการสร้างเครื่องมือในการท าวิจัยในครั้งนี้ ขอขอบคุณเพื่อนนักศึกษาระดับปริญญาเอก สาขาวิชายุทธศาสตร์การพัฒนาภูมิภาคทุกท่านที่มีส่วนร่วมในการสนับสนุนการศึกษา การลงพื้นที่ภาคสนามเพื่อเก็บข้อมูลวิจัย ท าให้การท าวิจัยครั้งนี้ประสบผลส าเร็จลุล่วงด้วยดี ท้ายที่สุดนี้ขอกราบขอบพระคุณบิดา มารดา ครอบครัวเจริญไวยเจตน์ และจิตอาสาแพทย์วิถีพุทธทุกท่าน ที่ส่งเสริม สนับสนุน ให้ก าลังใจ ดูแลกันตลอดมา จนท าให้วิทยานิพนธ์นี้ส าเร็จลุล่วงด้วยดี คุณค่าและประโยชน์อันพึงมีจากวิทยานิพนธ์นี้ ผู้วิจัยขอมอบแด่ผู้ที่สนใจทุกท่าน เพื่อเป็นแนวทางในการพัฒนาสุขภาพที่ดีของตนเอง ครอบครัว ชุมชน และสังคมโลกต่อไป ผุสดี เจริญไวยเจตน์ พฤศจิกายน 2561 ผุสดี เจริญไวยเจตน์ : เภสัชวัตถุพรรณนาในสวน ป่า นา ที่สัมพันธ์กับบุญของผู้สูงอายุในประเทศไทยและสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว สาขาวิชายุทธศาสตร์การพัฒนาภูมิภาค (สาธารณสุขชุมชน) มหาวิทยาลัยราชภัฏสุรินทร์ ปีการศึกษา 2561 อาจารย์ที่ปรึกษา : อาจารย์ ดร.อุษา กลมพันธ์ รองศาสตราจารย์ ดร.อัจฉรา ภาณุรัตน์ และ ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.กิ่งเพชร ส่งเสริม. 316 หน้า. บทคัดย่อ การศึกษาวิจัยเรื่องเภสัชวัตถุพรรณนาในสวน ป่า นา ที่สัมพันธ์กับบุญของผู้สูงอายุในประเทศไทยและสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว ได้บูรณาการระเบียบวิธีวิจัยเชิงคุณภาพ มานุษยวิทยาทางการแพทย์ การเก็บข้อมูลใช้การสัมภาษณ์แบบเจาะลึกกับกลุ่มผู้ให้ข้อมูลหลักคือ หมอพื้นบ้าน ผู้น าชุมชน พระสงฆ์ ผู้สูงอายุและผู้ที่เป็นสมาชิกในครอบครัวของผู้สูงอายุ และประชาชนทั่วไป พบข้อมูลอิ่มตัวที่ผู้ให้ข้อมูลหลักชาวไทย 35 คน และชาวสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว 25 คน และท าการวิจัยเชิงปริมาณ โดยน าข้อมูลที่ได้จากการวิจัยเชิงคุณภาพมาสรุปประเด็นสร้างข้อกระทงค าถามและประมวลผลด้วยวิธีการทางสถิติโดยการวิเคราะห์องค์ประกอบเชิงส ารวจ (Exploratory Factor Analysis) โดยส ารวจกับกลุ่มเป้าหมายในประเทศไทยจ านวน 500 คน ประกอบด้วย ผู้สูงอายุที่มีอายุตั้งแต่ 60 ปีขึ้นไป ที่เข้าร่วมกิจกรรมบุญของชุมชนสวนป่านาบุญ หรือชุมชนชาวอโศก ผลการศึกษาวิเคราะห์องค์ประกอบกับเภสัชวัตถุพรรณนาในสวน ป่า นา ที่สัมพันธ์กับบุญของผู้สูงอายุในประเทศไทย มีจ านวน 4 องค์ประกอบ ดังนี้ 1) การฟื้นฟู “สวน ป่า นา” โดยให้ผู้สูงอายุและลูกหลานใช้บุญกิริยาวัตถุ 10 ขับเคลื่อน จะมีผลปรากฏ ภูมิปัญญาการสร้าง การแบ่งปัน การให้ความหมาย และการเรียนรู้เรื่องเครื่องเทศ เครื่องยา จากทั้งภายในกายคน และสิ่งแวดล้อมภายนอก เพื่อเป็นเภสัชวัตถุ 2) การเชื่อเรื่อง “กรรม” มีผลให้ลดเนื้อสัตว์เพื่อไม่เบียดเบียนชีวิตสัตว์และเพื่อปฏิบัติศีล 5 (อธิศีล) แล้ว จะเห็นคุณค่าการบริโภคพืชผักสวน ป่า นาเป็นโภชนบ าบัดและสามารถใช้ไตรลักษณ์เป็นกลไกท าให้จิตและกายบ าบัดโรคภัยด้วยตนเองได้ 3) เภสัชวัตถุพืช 9 รส และพืชให้ฤทธิ์ร้อน - เย็น เป็นภูมิรู้ที่ต้องมี สวน ป่า นาในนิเวศวิทยาวัฒนธรรมของผู้ทรงศีลสูงอายุ เพื่อการรองรับชุมชนบุญ และ 4) บวร (บ้าน วัด โรงเรียน) เป็นกลไกการถ่ายทอดเทคโนโลยีการรักษาความชื้นระบบนิเวศของดินน้ าในสวน ป่า นาเพื่อผลิตยาสมุนไพรและสร้างไอระเหยจากพืชผักสวนครัวให้มีผลต่อสุขภาวะของผู้สูงอายุ (5) ผลการจัดท าบทเรียนการพัฒนาสุขภาพของผู้สูงอายุกลุ่มชาติพันธุ์ไทลาวในอนุภูมิภาค ลุ่มแม่น้ าโขงด้วยเภสัชวัตถุพรรณนาในสวน ป่า นา ที่สัมพันธ์กับบุญ ผู้วิจัยได้ด าเนินการถอดรหัสภูมิปัญญาที่ส าคัญเกี่ยวกับการพัฒนาสุขภาพของผู้สูงอายุที่ได้จากการวิจัยเชิงคุณภาพ น ามาพิจารณาร่วมกับค่าน้ าหนักองค์ประกอบจากข้อค าถามที่ได้จากการใช้วิธีการทางสถิติวิเคราะห์องค์ประกอบเชิงส ารวจได้รหัสภูมิปัญญาจ านวน 8 รหัสหลัก ดังนี้ 1) ภูมิรู้เภสัชวัตถุ 2) ภูมิรู้สวนป่านาไร่ 3) เพิ่มศีล รักษาโรค 4) ศรัทธาสิ่งใด ๆ ที่รักษาโรคได้ 5) บุญกิริยาวัตถุ กลไกการฟื้นฟูสวน ป่า นา ไร้สารพิษ 6) บุญกิริยาวัตถุ กลไกการเผยแพร่ภูมิรู้สวนป่านาไร่ และภูมิรู้เภสัชวัตถุ 7) ความเชื่อเรื่องกรรม ก่อเกิดบุญกิริยาวัตถุ และ 8) พลัง “บวร” กลไกการถ่ายทอดภูมิรู้เพื่อการพัฒนาสุขภาพดี จากนั้นน ารหัสภูมิปัญญาดังกล่าวมาจัดกลุ่มแบ่งตามวัตถุประสงค์การใช้เป็นแนวทางการพัฒนาสุขภาพ 3 แนวทาง คือ ใช้เมื่อเจ็บป่วย ใช้ในชีวิตประจ าวัน และใช้ในการเผยแพร่องค์ความรู้เพื่อพัฒนาชุมชนสุขภาพดี จากนั้นจัดท าเป็นบทเรียนเพื่อน าไปใช้ในการพัฒนาสุขภาพของผู้สูงอายุกลุ่มชาติพันธุ์ ไทลาวในอนุภูมิภาคลุ่มแม่น้ าโขงต่อไป PHUSADEE CHAROENWAIYAJET : PHARMACEUTICAL MATERIALS DEPICTION IN GARDEN, FOREST, RICE FIELD RELATED TO MERIT OF THE ELDERLY IN THAILAND AND LAO PEOPLE'S DEMOCRATIC REPUBLIC DOCTOR OF PHILOSOPHY PROGRAM IN REGIONAL DEVELOPMENT STRATEGIES SURINDRA RAJABHAT UNIVERSITY. ACADEMIC YEAR. 2018. DISSERTATION ADVISOR : DR. USA KLOMPAN, ASSOC. PROFESSOR DR. ATCHARA PANURAT AND VIC. PROFESSOR DR. KINGPHET SONGSERM. 316 P. ABSTRACT Research concerning pharmaceutical materials depiction in garden, forest, rice field related to merit of the elderly in Thailand and Lao People's Democratic Republic has integrated the order of qualitative research in the medical humanities. Data were collected by using the in-depth interview with the core group of informants, who were local doctors, community leaders and Buddhist monks, as well as the elderly and their family members and the general public, which found saturated at 35 Thai informants and 25 Laotian informants. This was combined with quantitative research taking the qualitative data to summarize and create sections of questions and processing with statistical methods for an Exploratory Factor Analysis. The survey was held with 500 members of the target group in Thailand, comprising the elderly aged 60 upwards, who had participated in merit-making ceremonies of Buddhist Medicine or Asoke people. The result of analyzing the components and the depiction of pharmaceutical materials in gardens, forests and rice fields relating to merit made by the elderly in Thailand found that there were 4 components as follows : 1) Reviving “gardens, forests and fields” by getting the elderly and their offspring to use the 10 Items of Meritorious Action to drive things. The result appeared that the wisdom of creating, sharing and giving meaning, and learning about spices and medicines, both internally in people’s bodies and the external environment, to make pharmaceutical materials, 2) The belief in karma had the effect on reducing meat so as not to trouble animals’ lives and to practice the 5 precepts (higher morality). They could see the value of consuming plants and vegetables from gardens, forests and rice fields as nutritional therapy. They could (7) use the Tilakkana as a mechanism for their minds and to treat disease by themselves, 3) As for the 9 flavors of pharmaceutical materials with hot or cold effects, it was required to have knowledge of gardens, forests and fields in the ecology and culture of the ethics-holding elderly to support the merit community, 4) “Boworn” (Institutions of house, temple and school) were mechanisms to transfer technology to maintain moistness in ecosystems of soil and water in gardens, forests and fields to produce herbal medicine and respiration from the kitchen garden vegetables to have an effect on the health of the elderly. The results of lessons on developing the health of the elderly in Thai and Laos groups of the Greater Mekong Sub region; by using pharmaceutical materials in gardens, forests and fields relating to merit, the researcher had carried out the unlocking of important wisdom concerning developing the health of the elderly from qualitative research. This was combined with the values of weighted components from the questions obtained from the use of statistical methods in the Exploratory Factor Analysis. The 8 primary keys of wisdom were as follows: 1) knowledge of pharmaceutical materials, 2) knowledge of gardens, forests and fields, 3) Increasing morality and treating disease, 4) faith in that thing to cure disease, 5) Items of Meritorious Action, the mechanism to revive chemical toxin free-gardens, forests and fields, 6) Items of Meritorious Action, the mechanism to disseminate knowledge of gardens, forests and fields and pharmaceutical materials, 7) Belief in karma, to bring about Items of Meritorious Action and 8) The power of “Boworn” the mechanism to transfer knowledge to develop good health. from there, these “keys of wisdom” were arranged in groups according to the objectives of being used to develop health in three forms: use in times of illness, use in everyday life and use in disseminating knowledge and developing a healthy community. From there it was arranged as a lesson, which was able to be used in further development of the health of the elderly in Thai and Laos groups of the Greater Mekong Sub region 8 สารบัญ หน้า กิตติกรรมประกาศ................................................................................................................... (3) บทคัดย่อภาษาไทย .................................................................................................................. (4) บทคัดย่อภาษาอังกฤษ ............................................................................................................. (6) สารบัญ .................................................................................................................................... (8) สารบัญตาราง .......................................................................................................................... (11) สารบัญภาพประกอบ............................................................................................................... (12) บทที่ 1 บทน า ...................................................................................................................... 1 ความเป็นมาและความส าคัญของปัญหา ........................................................... 1 ค าถามการวิจัย ................................................................................................. 6 วัตถุประสงค์การวิจัย ........................................................................................ 6 ขอบเขตการวิจัย ............................................................................................... 7 ข้อจ ากัดการวิจัย .............................................................................................. 9 นิยามศัพท์ที่ใช้ในการวิจัย ................................................................................ 9 ประโยชน์ที่ได้รับจากการวิจัย ........................................................................... 10 2 แนวคิด ทฤษฎีและงานวิจัยที่เกี่ยวข้อง .................................................................... 11 แนวคิดสิทธิมนุษยชน ....................................................................................... 14 แนวคิดการสาธารณสุขมูลฐาน ......................................................................... 11 แนวคิดภูมิปัญญาท้องถิ่นด้านสุขภาพ ............................................................... 13 แนวคิดเกี่ยวกับเภสัชวัตถุ ................................................................................. 19 แนวคิดเรื่องบุญกับการรักษาโรค ...................................................................... 22 แนวคิดและทฤษฎีมานุษยวิทยาการแพทย์ ....................................................... 35 ทฤษฎีการแพร่กระจายทางวัฒนธรรม .............................................................. 40 กลุ่มชาติพันธุ์ไทลาว ......................................................................................... 41 (9) สารบัญ (ต่อ) บทที่ หน้า 2 แนวคิด ทฤษฎีและงานวิจัยที่เกี่ยวข้อง (ต่อ) แนวคิดและทฤษฎีเกี่ยวกับการพัฒนาผู้สูงอายุ................................................... 44 แนวคิดบทเรียนส าเร็จรูป................................................................................... 48 งานวิจัยที่เกี่ยวข้อง............................................................................................. 51 กรอบแนวคิดในการวิจัย..................................................................................... 63 3 วิธีด าเนินการวิจัย .................................................................................................... 64 ขั้นตอนที่ 1 การวิจัยเชิงคุณภาพ ...................................................................... 65 ขั้นตอนที่ 2 การวิจัยเชิงปริมาณ ....................................................................... 70 ขั้นตอนที่ 3 การพัฒนา ................................................................................... 74 การน าเสนอผลการวิจัย .................................................................................... 75 4 เภสัชวัตถุพรรณนาในสวน ป่า นาที่สัมพันธ์กับบุญของผู้สูงอายุในประเทศไทย ....... 76 บริบทการใช้เภสัชวัตถุ หมู่ที่ 11 ต าบลดอนตาล อ าเภอดอนตาล จังหวัดมุกดาหาร .............................................................................................. 76 บริบทการใช้เภสัชวัตถุ หมู่บ้านชุมชนราชธานีอโศก ต าบลบุ่งไหม อ าเภอวารินช าราบ จังหวัดอุบลราชธานี ................................... 119 บริบทบุญในประเทศไทย .................................................................................. 120 บริบทบุญในการรักษาโรค ในประเทศไทย........................................................ 129 5 เภสัชวัตถุพรรณนาในสวน ป่า นาที่สัมพันธ์กับบุญของ ผู้สูงอายุ ในสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว .............................................................. 136 บริบทการใช้เภสัชวัตถุของหมอพื้นบ้านที่แขวงสะหวันเขต ............................... 136 บริบทการใช้เภสัชวัตถุของหมอพื้นบ้านที่แขวงจ าปาสัก ................................... 141 บริบทเภสัชวัตถุพรรณนาในสวน ป่า นา ในสาธารณรัฐประชาธิปไตย ประชาชนลาว .................................................................................................. 147 บริบทความสัมพันธ์ของเภสัชวัตถุกับบุญในการรักษาโรคของผู้สูงอายุ ในสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว ....................................................... 159 (10) สารบัญ (ต่อ) บทที่ หน้า 6 ผลการวิเคราะห์องค์ประกอบเกี่ยวกับเภสัชวัตถุพรรณนาในสวน ป่า นา ที่สัมพันธ์กับบุญของผู้สูงอายุในประเทศไทย ............................................... 168 การคัดสรรบทสัมภาษณ์เพื่อสร้างข้อค าถาม ..................................................... 168 ผลการวิเคราะห์ข้อมูลเกี่ยวกับสถานภาพทั่วไปของผู้ให้ข้อมูล .......................... 191 ผลการวิเคราะห์ข้อมูลองค์ประกอบเชิงส ารวจเรื่องเภสัชวัตถุ ในสวน ป่า นา ที่สัมพันธ์กับบุญของผู้สูงอายุในประเทศไทย ............................. 196 สรุป................ .................................................................................................. 212 7 รหัสเภสัชวัตถุในสวน ป่า นา ที่สัมพันธ์กับบุญในประเทศไทย และ สาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว .................................................................. 213 ตอนที่ 1 รหัสภูมิปัญญาการพัฒนาสุขภาพของผู้สูงอายุ ด้วยเภสัชวัตถุ ในสวน ป่า นา .................................................................................................. 213 ตอนที่ 2 สัญลักษณ์ภาพเภสัชวัตถุในสวน ป่า นา ที่สัมพันธ์กับบุญ สร้างสุขภาพดี .................................................................................................. 228 8 การพัฒนาบทเรียนการพัฒนาสุขภาพของผู้สูงอายุกลุ่มชาติพันธุ์ไทลาว ในอนุภูมิภาคลุ่มแม่น้ าโขง.......................................................................................... 231 9 สรุป อภิปรายผลและข้อเสนอแนะ .......................................................................... 272 สรุปผลการวิจัย ................................................................................................ 273 อภิปรายผลการวิจัย ......................................................................................... 277 ข้อเสนอแนะในการน าผลการวิจัยไปใช้ประโยชน์ ............................................. 287 ข้อเสนอแนะในการศึกษาครั้งต่อไป .................................................................. 289 บรรณานุกรม ..................................................................................................................... 290 ภาคผนวก............................................................................................................................. 298 ภาคผนวก ก รายชื่อผู้ให้ข้อมูลสัมภาษณ์แบบเจาะลึกภาคสนาม................................ 299 ภาคผนวก ข รายนามผู้ทรงคุณวุฒิและผู้เชี่ยวชาญตรวจสอบเครื่องมือ...................... 303 (11) สารบัญ (ต่อ) หน้า ภาคผนวก ค แบบสอบถามการเก็บข้อมูลเชิงปริมาณ............................................ 305 ประวัติผูวิจัย ...................................................................................................................... 316 (12) สารบัญตาราง ตารางที่ หน้า 1 รายการเภสัชวัตถุของหมอพื้นบ้าน-หมอเขียว : เภสัชวัตถุฤทธิ์ร้อน-เย็น……….. 99 2 รายการโรคหรืออาการและเภสัชวัตถุของหมอพื้นบ้าน-พ่อเฒ่าป่า………………... 144 3 รายการโรคหรืออาการและเภสัชวัตถุของหมอพื้นบ้าน-นางหมวงฟง…………….. 148 4 ข้อค าถามและข้อมูลการให้สัมภาษณ์เรื่องเภสัชวัตถุในสวน ป่า นา ที่สัมพันธ์ กับบุญของผู้สูงอายุ………………………………………………………………………………… 174 5 จ านวนและร้อยละของผู้ให้ข้อมูล…………………………………………………………….. 196 6 จ านวนและร้อยละ จ าแนกตามลักษณะกิจกรรมในยามว่างของผู้ให้ข้อมูล……. 200 7 องค์ประกอบเภสัชวัตถุใน สวน ป่า นา ที่สัมพันธ์กับบุญในประเทศไทย………. 203 8 องค์ประกอบที่ 1 การฟื้นฟู “สวนป่านาไร่” โดยให้ผู้สูงอายุและลูกหลาน ใช้บุญกิริยา-วัตถุ 10 ขับเคลื่อน จะมีผลปรากฏ ภูมิปัญญาการสร้างการ แบ่งปันการให้ความหมาย และการเรียนรู้เรื่องเครื่องเทศ เครื่องยา จากทั้งภายในกายคน และสิ่งแวดล้อมภายนอก เพื่อเป็นเภสัชวัตถุ……………… 205 9 องค์ประกอบที่ 2 การเชื่อเรื่อง “กรรม” มีผลให้ลดเนื้อสัตว์เพื่อไม่เบียด เบียนชีวิตสัตว์และเพื่อปฏิบัติศีล 5 (อธิศีล) แล้วจะเห็นคุณค่าการบริโภค พืชผักสวนป่านาไร่เป็นโภชนบ าบัดและสามารถใช้ไตรลักษณ์เป็นกลไก ท าให้จิตและกายบ าบัดโรคภัยด้วยตนเองได้……………………………………………… 210 10 องค์ประกอบที่ 3 เภสัชวัตถุพืช 9 รส และพืชให้ฤทธิ์ร้อน-เย็น เป็นภูมิรู้ ที่ต้องมีสวนป่านาไร่ในนิเวศวิทยาวัฒนธรรมของผู้ทรงศีลสูงอายุเพื่อการ รองรับชุมชนบุญ…………………………………………………………………………………….. 214 11 องค์ประกอบที่ 4 บวร (บ้าน วัด โรงเรียน) เป็นกลไกการถ่ายทอดเทคโนโลยี การรักษาความชื้นระบบนิเวศของดินน้ าในสวนป่านาไร่เพื่อผลิตยาสมุนไพร และสร้างไอระเหยจากพืชผักสวนครัวให้มีผลต่อสุขภาวะของผู้สูงอายุ……………. 216 12 รหัสภูมิปัญญา ตามค่าน้ าหนักองค์ประกอบ……………………………………………….. 239 (13) สารบัญภาพประกอบ ภาพที่ หน้า 1 กรอบแนวคิดการวิจัยเรื่อง เภสัชวัตถุพรรณนาในสวน ป่า นา ที่สัมพันธ์กับ บุญของผู้สูงอายุในประเทศไทยและสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว.. 65 2 ผู้เข้าอบรมค่ายพระไตรปิฎก ครั้งที่ 12 19-25 ตุลาคม 2558 ที่สวนป่านา บุญ 1............................................................................................................... 80 3 อาจารย์ใจเพชร กล้าจน ผู้ฝ่าทางตันสุขภาพด้วยการแพทย์วิถีพุทธ บนปก นิตยสาร ค. คน................................................................................................. 82 4 ภาพเภสัชวัตถุที่ใช้ท าน้ าสมุนไพรฤทธิ์เย็นเป็นประจ า ที่สวนป่านา