ดุษฎีนิพนธ์V.9.1 หลังสอบป้องกัน จ.๘ นวลนภา.docx

กิเลสในวัตถูปมสูตร ผู้วิจัย : นาง สาวนวลนภา ยุคันตพรพง ษ์ ปริญญา : พุทธ ศา สตรดุษฎีบัณฑิต (พระไตรปิฎกศึกษา) คณะกรรมการควบคุมดุษฎีนิพนธ์

: พระเทพวัชราจาร ย์ , รศ. ดร. ป.ธ. ๙ , M.A. (Pali & Sanskrit), Ph.D. (Pali)

: พระมหาอดิเดช สติว โร , ผ ศ. ดร. , ป.ธ. ๙ , บธ.บ. (การบริหารทรัพยากรมนุษย์) , พธ.ม. (พระพุทธศาสนา) , พธ.ด. (พระพุทธศาสนา) วันสำเร็จการศึกษา : ๖ ตุลาคม ๒๕๖๖ บทคัดย่อ ดุษฎี นิพนธ์นี้มีวัตถุประสงค์ ๓ ประการ คือ ๑) เพื่อศึกษาอุปกิเลสในพระสุตตันตปิฎก ๒ ) เพื่อศึกษาอุปกิเลสและการลดอุปกิเลสในวัตถูปมสูตร ๓ ) เพื่อวิเคราะห์การลดอุปกิเลสในวัตถูปมสูตร ก ารวิจัยครั้งนี้เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ ( Qualitative Method) ด้วยการวิจัยทางด้านเอกสาร ( Documentary Research) ร่วมกับการสัมภาษณ์เชิงลึก ( in-depth interviews ) ร่วมกับการ ผสานวิธี (Mixed Method) และสังเกตแบบมีส่วนร่วม ภาคสนาม (fielded Research) อุปกิเลสที่ปรากฏในสุตตันตปิฎกนี้มีรวบรวมได้หลายแห่ง ในพระไตรปิฎกเล่มที่๑๒ จำนวน ๕ พระสูตรและเล่มที่ ๑๙ จำนวน ๑ พระสูตรได้ดังนี้ ๑.ธัมมทายาทสูตร แจกแจงอุปกิเลส ๑๔ ประการ , ๒. อนังค ณสูตร แจกแจงอุปกิเลส ๑๓ ประการ , ๓. สัล เลขสูตร รวบรวบอุปกิเลสถึง ๔๒ ประการมีที่ความเหมือนกันในวัตถูปมสูตร ๑๓ ประการ , ๔. อลคัท ทูปมสูตรที่ ๒แยกอุปกิเลสเป็น ๑๖ ประการ แต่แบ่งเป็น ๓ กลุ่ม ราคะ โทสะ โมหะ , ๕.ปติฏ ฐิต สูตร แค่ความประมาทที่เป็นอุปกิเลสประการเดียว , ๖.ปารังคมสูตรไม่แจกแจงอุปกิเลสแต่เป็นขั้นตอนการขัดเกลากิเลสจากง่ายไปหายากตามลำดับจากการรู้ แยกแยะ ลดละ เลิกจนกำจัดได้ ไปตามลำดับ ผลการวิจัยพบว่า สาระสำคัญกล่าวถึง จิตที่เศร้าหมองเพราะ อุปกิเลส กิเลสทั้งหลายที่จรมา เมื่อได้รับการชำระให้บริสุทธิ์ บุคคลก็สามารถทำให้ประภัสสรยิ่งขึ้นอีกได้ ความพยายามในการชำระจิตนั้นย่อมไม่ไร้ผล เมื่อจิตเศร้าหมองความทุกข์เข้าครอบงำ แต่เมื่อค่อยๆขจัดอุปกิเลสออกไปจากจิตย่อมกลับมามีความความสุขได้ พระพุทธได้ตรัสถึงอุปกิเลสทั้ง๑๖ที่เป็นเหตุให้จิตเศร้าหมองดังนี้ ๑. อภิชฌาวิสม โลภะ (ความโลภความอยากได้ ) ๒. พยาบาท(ความคิดปองร้ายผู้อื่น) ๓. โก ธะ (ความโกรธ) ๔. อุป นาหะ(ความผูกโกรธ) ๕. มักขะ(ความลบหลู่คุณท่าน) เป็นอุปกิเลสแห่งจิต ๖. ปฬา สะ (ความตีเสมอ) ๗. อิสสา(ความริษยา) ๘. มัจฉริยะ(ความตระหนี่) ๙. มายา(มารยา) ๑๐. สา เถย ยะ (ความโอ้อวด) ๑๑. ถัมภะ (ความหัวดื้อ) ๑๒. สาร ัมภะ (ความแข่งดี) ๑๓. มานะ (ความถือตัว) ๑๔. อติมานะ (ความดูหมิ่นเขา) ๑๕. มทะ (ความมัวเมา) ๑๖. ปมาทะ (ความประมาท ) ดังที่พบจากพระสูตรต่างในสุตตันตปิฎก เชื่อมโยงกับการ วิเคราะห์การลดอุปกิเลสในวัตถูปมสูตร โดยในค่ายสุขภาพแพทย์วิถีธรรม แทรกอยู่ในทุกกิจกรรมของค่าย พบว่า ๑ ) ผู้ผ่านการอบรมสามารถลดความสุขส่วนตัวลงได้ ๒ ) ผู้เข้าอบรมสามารถปรับเปลี่ยนพฤติกรรมการใช้ชีวิตประจำวันเดิม ๆได้ ๓ ) ทำให้ผู้ผ่านการอบรมสามารถลด ละ เลิก ความโลภ โกรธ หลงแบ่งตามกลุ่มของอุปกิเลส ๑๖ ที่เป็นรากเหง้าของเหตุแห่งทุกข์โรคร้ายและเรื่องร้ายให้มีความผาสุกยั่งยืนยิ่งขึ้น

Dissertation Title : Analysis of the Reducing Defilements In The Vatthupama Sutta Researcher : M is s. Nualnapha Yukuntapornpong Degree : Doctor of Philosophy ( Tipitaka Studies ) Dissertation Supervisory Committee

: Phra d ebvajracarya , Assoc. Prof. Dr., Pali XI . , M.A. (Pali & Sanskrit), Ph.D. (Pali)

:

Phramaha Adidej Sativaro , Asst. Prof. Dr., Pali XI . , BB . A. (Human Resource Management), M.A. (Buddhist Studies), Ph.D. (Buddhist Studies) Date of Graduation : October 6, 2023 A bstract This thesis has 3 objectives: 1) To study the patronage of defilements in the Suttanta Pitaka . 2) To study the patronage of defilements and the consumption of defilements in the Vattupa ma Sutta. 3) To examine the efficiency of parents consuming the defilements in the Vatupapa ma Sutta. This research was a qualitative method by using documentary research, in-depth interviews, and participant observations. The results showed that: The defilements appearing in this Suttanta Pitaka can be collected in many places. In the 12th volume of Tripitaka, 5 suttas and 19th volume, 1 sutra, as follows: 1 ) Dhammadayā Sutta enumerates the 14 types of defilements, 2 ) Anangana Sutta enumerates the 13 types of defilements, 3) Sallekha Sutta collects 42 kinds of defilements which have similarities with the 13 Vattupa Suttas, 4) Alkathupama Sutta no. 2. Separate the defilements into 16 types, but divide them into 3 groups: lust, anger, delusion, 5) Patitthita Sutta only carelessness is the only defilement, 6) Parangama Sutta does not enumerate defilements, but it is a step by step in refining defilements from the simplest to the Difficult in order from knowing, distinguishing, reducing, quitting until eliminating in that order. The results of the research found that the essence refers to the mind that is sad because of all the defilements that come from it. When sanctified A person can make it even more bright. Efforts to purify the mind are not in vain. When the mind is depressed, suffering takes over. But when you gradually remove the defilements from the mind, you will be able to return to happiness. The Buddha spoke about the 16 defilements that cause the mind to become depressed as follows: 1. Abhijjāvisamalobha (greed and desire) 2. Wyāpata (thoughts of harming others) 3. Kodha (anger) 4. Upanaha (anger) 5. Makkha (disrespect for oneself) 6. Pālasa (equity) 7. Issā (jealousy) 8. Macchariya (stinginess) 9. Māyā ( marāya ) 10. Sātheiya (arrogance) 11. Dhambha ( Stubbornness ) 12. Sarambha (good competition) 13. Mana (selfishness) 14. Atimāna (disrespect for others) 15. Madha (intoxication) 16. Pamata (carelessness) as found from Various Suttas in the Sutta Pitaka . Linked to the analysis of reduction of defilements in the Sutta material. In the Dhamma medicine health camp Inserted into every activity of the camp, it was found that 1) those who passed the training were able to reduce their personal happiness. 2) those who passed the training were able to change their old daily living habits. 3) those who passed the training were able to reduce, stop, and quit. Greed, anger, and delusion are divided according to the group of 16 vices that are the root causes of suffering, disease, and misfortune for more lasting happiness.

กิตติกรรมประกาศ

ดุษฎีนิพนธ์ ฉบับนี้สำเร็จลงได้ด้วยความอนุเคราะห์ และความเมตตาอย่างสูงยิ่งจาก พระเทพวัชราจาร ย์ .รศ.ดร. , พระเมธีวรญาณ , ผศ. ดร. , พระเมธาวินัยรส , รศ. ดร . , พระมหาอดิเดช สติว โร , ผศ. ดร. , พระมหายุท ธ นา นรเชฏโ  , ร ศ. ดร. , รศ. ดร.สุเทพ พรมเลิศ , และเจ้าหน้าที่คณะพุทธศาสตร์ เพื่อน ๆ กัลยาณมิตรทุกท่านที่ได้อนุเคราะห์ให้ความช่วยเหลือ ให้คำปรึกษาแนะนำ และข้อคิดมุมมองต่าง ๆ ทำให้ ดุษฎี นิพนธ์ฉบับนี้มีมุมมองที่กว้างขึ้น จนประสบความสำเร็จ ทำให้ได้ผลงานวิจัยที่มีคุณภาพ และ ทรงคุณค่า อย่างยิ่ง ขอขอบพระคุณคณาจารย์ประจำหลักสูตรปริญญาโท และปริญญาเอก พุทธ ศา สตรมหาบัณฑิตทุกท่าน ผู้ประสิทธิ์ประสาทวิชาความรู้ทำให้ผู้วิจัยมีความรู้ความสามารถศึกษาค้นคว้างานวิจัยเกี่ยวกับวิทยานิพนธ์นี้ พร้อมทั้งเจ้าหน้าที่พุทธ ศา สตรมหาบัณฑิตและดุษฎีบัณฑิตทุกท่านที่ช่วยเหลืออำนวยความสะดวกและประสานงานต่าง ๆ ให้ ดุษฎี นิพนธ์ฉบับนี้เสร็จสมบูรณ์ ขอขอบพระคุณพระมหาอดิเดช สติว โร , ผศ. ดร. ผู้ที่คอยเป็นกำลังใจให้ในทุก ๆ ความท้อแท้ ตั้งแต่เริ่มศึกษาจนถึงปัจจุบัน ที่แนะนำการสืบค้นข้อมูลเบื้องต้น ตลอดถึงให้คำปรึกษาชี้แนะในทุก ๆ เรื่อง และขอขอบพระคุณเพื่อนนิสิตป.โท ป.เอกทุก ๆ ท่านผู้เป็นกัลยาณมิตรที่คอยให้กำลังใจและช่วยเหลือในขณะกำลังศึกษา ขอกราบขอบพระคุณ ดร.ใจเพชร กล้าจน ประธานมูลนิธิแพทย์วิถีธรรมแห่งประเทศไทย ที่กรุณาให้สัมภาษณ์ในงานวิจัยนี้ และ ขอขอบพระคุณ จิตอาสาแพทย์วิถีธรรม เจ้าหน้าที่บุคลากรสาธารณสุข ผู้เข้าค่ายสุขภาพแพทย์วิถีธรรมทุกท่าน ที่กรุณาให้ข้อมูลการสัมภาษณ์และการสนทนากลุ่มแก่ผู้วิจัย และ ขอขอบพระคุณ คุณพ่อคุณแม่ พี่ชาย พี่สาวทั้งทางสายเลือดและพี่น้องทางธรรรม ที่ช่วยอบรมสั่งสอนให้ผู้วิจัยเป็นคนดี มีคุณธรรม มีความเพียร อดทน ใฝ่รู้ รักการเรียน หมั่นแสวงหาความรู้ใส่ตัวเพิ่มคุณค่าให้แก่ตัวเองเพื่อช่วยเหลือส่วนรวมและสังคม ที่คอยให้กำลังใจช่วยเหลือในด้านต่าง ๆ ทุกด้านเป็นอย่างดี ทำให้ผู้วิจัยมีเวลาในการวิจัย อันเป็นส่วนสำคัญอีกส่วนหนึ่งที่ช่วยทำให้ ดุษฎี นิพนธ์ฉบับนี้สำเร็จลงได้อย่างมีคุณภาพ สุดท้ายนี้ ข้าพเจ้าขออุทิศบุญกุศล ความรู้ ความดีงามที่เป็นประโยชน์อันเกิดจาก ดุษฎี นิพนธ์เล่มนี้ เป็นธรรมบรรณาการแด่ครูอาจารย์ทุกท่าน และผู้มีพระคุณทุก ๆ ท่าน มีส่วนแห่งกุศลนี้ด้วย และขอ ขอบคุณผลงานของผู้เขียนและแหล่งข้อมูลต่าง ๆ ทั้งที่ระบุไว้ และที่ไม่ได้ระบุไว้ในบรรณานุกรม เป็นอีกส่วนหนึ่งที่ทำให้ผู้วิจัยได้ข้อมูล ความรู้ และแนวคิดในการจัดทำ ดุษฎี นิพนธ์นี้ จนสำเร็จเป็นผลงานสำหรับอนุชนรุ่นหลังที่จะได้ศึกษาหาความรู้ หรือทำการวิจัยต่อไป

นาง สาวนวลนภา ยุคันตพรพง ษ์ ๑๑ กรกฎาคม ๒๕๖๖

สารบัญ เรื่อง หน้า บทคัดย่อ ภาษาไทย ก บทคัดย่อ ภาษาอ ั งกฤษ ค TOC \o " 1-4" \t " 8.ชื่อบท , 1 , ชื่อบท18 , 2 , ชื่อบท16 , 2" กิตติกรรมประกาศ จ สารบัญ ฉ สารบัญภาพ ซ คำอธิบายสัญลักษณ์และคำย่อ ฌ บทที่ ๑ บทนำ ๑ ๑.๑ ความเป็นมาและความสำคัญของปัญหา ๑ ๑.๒ คำถามวิจัย ๓ ๑.๓ วัตถุประสงค์ ของ การวิจัย ๔ ๑.๔ ขอบเขตการวิจัย ๔ ๑.๕ นิยามศัพท์เฉพาะที่ใช้ในการวิจัย ๕ ๑.๖ ทบทวนเอกสารและงานวิจัยที่เกี่ยวข้อง ๖ ๑.๗ กรอบแนวคิดในการวิจัย ๒๖ ๑.๘ วิธีดำเนินการวิจัย ๒๖ ๑.๙ ประโยชน์ที่ได้รับ จากการ วิจัย ๒๗ ๑.๑๐ ข้อตกลงเบื้องต้น ๒๘ บทที่ ๒ อุปกิเลสในพระสุตตันตปิฎก ๒๙ ๒.๑ ความหมายของอุปกิเลสในพระสุตตันตปิฎก ๒๙ ๒.๒ หลักธรรมที่เกี่ยวข้องกับอุปกิเลสที่ปรากฏในพระสุตตันตปิฎก ๓ ๐ ๒. ๓ พระสูตรที่เกี่ยวข้องกับอุปกิเลสในพระสุตตันตปิฎก ๓๖ ๒.๔ สรุป ๔ ๑ บทที่ ๓ อุปกิเลสและการลดอุปกิเลสในวัตถูปมสูตร ๔ ๒ ๓.๑ ความหมายและองค์ประกอบของอุปกิเลสที่ปรากฏในวัตถูปมสูตร ๔ ๒ ๓. ๒ เนื้อหาสาระสำคัญของวัตถูปมสูตร ๕ ๒ ๓. ๒ .๑ การอุปมาด้วยผ้ากับจิตที่มีอุปกิเลส ๑๖ ชนิด ๔๔ ๓. ๒ .๒ การรู้และการละอุปกิเลส ๑๖ ชนิด ๔๖ ๓.๒.๓ ความเลื่อมใสแน่วแน่ในพระไตรรัตน์ ๔๗ ๓.๒.๔ พระพุทธเจ้าแสดงธรรมโปรดสุนทริกภารทวาชะพราหมณ์ ๔๙ ๓. ๓ แนวทางการกำจัดกิเลสตามหลักวัตถูปมสูตร ๕ ๑ ๓.๓.๑ แนวทางการกำจัดกิเลสที่ปรากฏในพระไตรปิฎก ๕ ๑ ๓.๓.๒ แนวทางการละอุปกิเลส๑๖ที่ปรากฏในวัตถูปมสูตร ๕๓ ๓.๔ การลดกิเลสโดยการจำแนกตามอริยบุคคลในวัตถูปมสูตร ๖๐ ๓.๕ สรุป ๖๕ บทที่ ๔ การลดกิเลสตาม ใน วัตถูปมสูตรผ่านโครงการการเข้าค่ายสุขภาพ ตามหลักแพทย์วิถีธรรมที่สวนป่านาบุญจ.ปทุมธานี ๖๗ ๔.๑ วิเคราะห์กิจกรรมการลดกิเลสตามหลักวัตถูปมสูตรในโครงการ การเข้าค่ายสุขภาพตามหลักแพทย์วิถีธรรม ที่สวนป่านาบุญ จ.ปทุมธานี ๖๗ ๔.๒ วิเคราะห์กิจกรรมทบทวนธรรมในวัตถูปมสูตรผ่านโครงการ การเข้าค่ายสุขภาพตามหลักแพทย์วิถีธรรม ที่สวนป่านาบุญ จ.ปทุมธานี ๙๓ ๔. ๓ องค์ความรู้ใหม่จากงานวิจัย ๑ ๑๕ ๔.๔ สรุป ๑ ๒๓ บทที่ ๕ ผลการวิจัย สรุป อภิปราย ผล และข้อเสนอแนะ ๑ ๒๖ ๕.๑ สรุปผลการวิจัย ๑ ๒๖ ๕.๑.๑ เพื่อศึกษาการลดกิเลสตามหลักวัตถูปมสูตร ๑ ๒๗ ๕.๑.๒ เพื่อศึกษาอุปกิเลสและการลดอุปกิเลสในวัตถูปมสูตร ๑ ๒๗ ๕.๑.๓ เพื่อวิเคราะห์การลดอุปกิเลสในวัตถูปมสูตร ๑ ๒๙ ๕.๒ อภิปรายผลการวิจัย ๑ ๓๑ ๕.๓ ข้อเสนอแนะ ๑ ๓๕ ๕.๓.๑ ข้อเสนอแนะในการนำผลวิจัยไปใช้ ๑ ๓ ๕ ๕.๓.๒ ข้อเสนอแนะสำหรับการวิจัยครั้งต่อไป ๑ ๓๖ บรรณานุกรม ๑ ๓๗ ภาคผนวก ก หนังสืออนุเคราะห์เป็นผู้เชี่ยวชาญตรวจแก้ไขเครื่องมือวิจัย ๑ ๔๒ ภาคผนวก ข แบบสัมภาษณ์งานวิจัยชุดที่๑และชุดที่๒ ๑ ๔๖ ภาคผนวก ค หนังสือขอความอนุเคราะห์เก็บข้อมูลวิจัย ๑ ๕๒ ภาคผนวก ง ประวัติความเป็นมาของโครงการการเข้าค่ายสุขภาพ ตามหลักแพทย์วิถีธรรม ที่สวนป่านาบุญ จ.ปทุมธานี ๑ ๖๖ ภาคผนวก จ ภาพจากการเก็บข้อมูลผ่านระบบออนไลน์ทางซูมและภาคสนาม ๒ ๐๔ ภาคผนวก ฉ ตารางการจัดค่ายสุขภาพ ๒ ๑๔ ภาคผนวก ซ ประมวลภาพกิจกรรมการจัดค่ายสุขภาพ ๒ ๑ ๘ ประวัติผู้วิจัย ๒ ๓ ๗ สารบัญภาพ ภาพที่ หน้า TOC \c " ภาพที่" ภาพที่ ๑ .๑ กรอบแนวคิดในการวิจัย ๒๖ ภาพที่ ๓ .๑ การละกิเลสด้วยจรณะ ๑๕ วิชชา ๘ ๕๓ ภาพที่ ๓ . ๒ แผนภาพรอยยิ้ม กุศลกรรมบถ ๑๐ ๕ ๗ ภาพที่ ๓ . ๓ การละอุปกิเลส และการละตามกิเลสตามลำดับมรรค ๖๑ ภาพที่ ๓ . ๔ การละอุปกิเลส ๑๖ ตามลำดับง่ายไปหายาก ๖๒ ภาพที่ ๔. ๑ ตารางการใช้หลักธรรมและบททบทวนธรรมในการลดละเลิกกิเลสที่ปรากฏ ในวัตถูปมสูตรในการเข้าค่ายสุขภาพแพทย์วิถีธรรมสวนป่านาบุญ จ.ปทุมธานี ตามความโลภ ๗๙ ภาพที่ ๔. ๒ ตารางการใช้หลักธรรมและบททบทวนธรรมในการลดละเลิกกิเลสที่ปรากฏ ในวัตถูปมสูตรในการเข้าค่ายสุขภาพแพทย์วิถีธรรมสวนป่านาบุญ จ.ปทุมธานี ตามความโกรธ ๗๙ ภาพที่ ๔. ๓ ตารางการใช้หลักธรรมและบททบทวนธรรมในการลดละเลิกกิเลสที่ปรากฏ ในวัตถูปมสูตรในการเข้าค่ายสุขภาพแพทย์วิถีธรรมสวนป่านาบุญ จ.ปทุมธานี ตามความหลง ๗ ๙ ภาพที่ ๔ . ๔ ขั้นตอนการชำระกิเลสความโลภ โกรธ หลงในชีวิตประจำวัน ๑ ๑๔ ภาพที่ ๔. ๕ หลักของ FDE คือเพื่อนหมู่มิตรดีที่ขัดเกลากิเลสให้บรรลุธรรม ๑๑๕ ภาพที่ ๔.๖ รูปแบบแนวทางการลดกิเลสตามหลักวัตถูปมสูตรในโครงการการเข้าค่ายสุขภาพ ตามหลักแพทย์วิถีธรรมที่สวนป่านาบุญจ.ปทุมธานี ๑ ๑๖ ภาพที่ ๔.๗ ตารางเปรียบเทียบหลักธรรมกับแนวทางการลดกิเลสตามหลักวัตถูปมสูตรใน โครงการการเข้าค่ายสุขภาพตามหลักแพทย์วิถีธรรม ที่สวนป่านาบุญ จ.ปทุมธานี ๑ ๒๓

คำอธิบายสัญลักษณ์และคำย่อ

อักษรย่อใน ดุษฎี นิพนธ์ฉบับนี้ ใช้การอ้างอิงจากพระไตรปิฎกภาษาไทย ฉบับ มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย พุทธศักราช ๒๕๓๙ การอ้างอิงใช้การอ้างอิงด้วยการระบุ เล่ม/ข้อ/หน้า หลังชื่อคัมภีร์ ตัวอย่างเช่น ม.อุ. (ไทย) ๑๔/๒๗๒/๓๑๘. หมายถึง มัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์พระไตรปิฎกภาษาไทย เล่ม ๑๔ ข้อ ๒๗๒ หน้า ๓๑๘ เป็นต้น การอ้างอิงอรรถกถาภาษาไทยใช้ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย โดยระบุ เล่ม/ข้อ/หน้า หลังคำย่อชื่อคัมภีร์ ตัวอย่างเช่น ม.อุ.อ. (ไทย) ๑/๒๗๒/๒๓๓ หมายถึง อรรถกถาภาษาไทย พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์ ปปัญจสู ทนี เล่ม ๑ ข้อ ๒๗๒ หน้า ๒๓๓ เป็นต้น ๑ . คำ อธิบายคำ ย่อ ในภาษาไทย ก . คำย่อชื่อคัมภีร์พระไตรปิฎก พระ สุตตันต ปิฎก คำย่อ ชื่อคัมภีร์ ภาษา ที.ปา. (ไทย) = สุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย ปา ฏิก วรรค (ภาษาไทย) ม.มู. (ไทย) = สุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ (ภาษาไทย) สํ .ส. (ไทย) = สุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค (ภาษาไทย) สํ .นิ. (ไทย) = สุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย นิทานวรรค (ภาษาไทย) สํ .ข. (ไทย) สํ . สฬา . (ไทย) สํ .ม. (ไทย) = สุตตันตปิฎก = สุตตันตปิฎก = สุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สังยุตตนิกาย สังยุตตนิกาย ขันธวารวรรค สฬาย ตนวรรค มหาวารวรรค (ภาษาไทย) (ภาษาไทย) (ภาษาไทย) องฺ.เอกก.(ไทย) = สุตตันตปิฎก อังคุต ตร นิกาย เอกกนิบาต (ภาษาไทย) องฺ.ติก. (ไทย) องฺ. จตุกฺ ก. (ไทย) = สุตตันตปิฎก = สุตตันตปิฎก อังคุต ตร นิกาย อังคุต ตร นิกาย ติกนิบาตร จตุกกนิบาต (ภาษาไทย) ( ภาษาไทย) องฺ. ปญฺ จก.(ไทย) = สุตตันตปิฎก อังคุต ตร นิกาย ปัญจกนิบาต (ภาษาไทย) องฺ.ทสก. (ไทย) = สุตตันตปิฎก อังคุต ตร นิกาย ทสกนิบาต (ภาษาไทย) องฺ.เอกาทสก. (ไทย) = สุตตันตปิฎก อังคุต ตร นิกาย เอกาทสกนิบาต (ภาษาไทย) ขุ . ขุ . (ไทย) = สุตตันตปิฎก ขุ ททกนิกาย ขุ ททกปาฐะ (ภาษาไทย) พระอภิธรรมปิฎก คำย่อ ชื่อคัมภีร์ ภาษา อภิ.วิ. (ไทย) = อภิธรรมปิฎก วิภังค์

(ภาษาไทย) อภิ.ปุ. (ไทย) = อภิธรรมปิฎก ปุค คลบัญญัติ

(ภาษาไทย) อักษรย่อที่ใช้อ้างอิง สาร นิพนธ์ฉบับนี้ ใช้คัมภีร์อรรถกถาภาษาไทย ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย ๒๕๕๖ โดยอ้างอิงใช้อักษรย่อบอกชื่อคัมภีร์ ตามการอ้างอิงระบุ เล่ม/ข้อ/หน้า หลังอักษรย่อมชื่อคัมภีร์ เช่น ขุ . ขุ .อ. (ไทย) ๑/๑/๓๔๓. หมายถึง ขุ ททกนิกาย ปรม ัตถ โชติกา ขุ ททกปาฐอรรถกถา (ฉบับภาษาไทย) ข้อ ๑ หน้า ๓๔๓ เป็นต้น อรรถกถาพระสุตตันตปิฎก คำย่อ ชื่อคัมภีร์ ภาษา ที.ปา.อ. (ไทย) = ทีฆนิกาย สุม ัง คลวิลาสินี ปา ฏิกวรร คอ รร ถกถา (ภาษาไทย) องฺ.ทสก.อ. (ไทย) องฺ. จตุกฺ ก. ( ไทย ) = อังคุต ตร นิกาย = อังคุต ตร นิกาย มโนรถปูรณี จตุกกนิบาต ทสกนิบาตอรรถกถา (ภาษาไทย)

องฺ.เอกาทสก.อ. (ไทย) = อังคุต ตร นิกาย มโนรถปูรณี เอกาทสกนิบาตอรรถกถา (ภาษาไทย) ขุ . ขุ .อ. (ไทย) = ขุ ททกนิกาย ปรม ัตถ โชติกา ขุ ททกปาฐอรรถกถา (ภาษาไทย) อรรถกถาพระอภิธรรมปิฎก คำย่อ ชื่อคัมภีร์ ภาษา อภิ.วิ.อ. (ไทย) = อภิธรรมปิฎก วิภังค์ สัม โม หวิ โนทน ีอรร ถกถา (ภาษาไทย) ๒ . คำ อธิบายคำย่อภาษาอังกฤษ บัญชีคำย่อที่สำคัญเกี่ยวกับภาษาอังกฤษ คำย่อ คำเต็ม ความหมาย หมายเหตุ p. Page หน้า พหูพจน์ใช้ pp.

บทที่ ๑

บทนำ

๑.๑ ความเป็นมาและความสำคัญของปัญหา การศึกษาเรียนรู้ธรรมทำให้คลายทุเลาความทุกข์จากอุปกิเลสที่ครอบงำจิตใจได้ เพราะความอยากได้ อยากมี อยากเป็น ให้สุขสมใจอยากที่มาจากกิเลสตัณหา ราคะที่สะสมเป็นทุกข์ทับถมก่อเกิดเป็นอกุศลกรรมและวิบากร้ายมหันต์ถ้าไม่มีศีลและปัญญามาชำแรกกิเลสออกไปให้จิตไม ่ ขุ่นมัว วัตถูปม สูตร เป็นพระสูตรว่าด้วยการอุปมา อุป มัยที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงถึงความสำคัญของจิตใจมนุษย์ดุจผ้าขาวเมื่อถูกสีย้อมคือ อุปกิเลส๑๖ ครอบงำฉันนั้นจะถูกทุกข์ทับถม เป็นอีกทางเลือกหนึ่งให้เราได้ศึกษาเรียนรู้ เพื่อให้คลายทุเลาความทุกข์จากโรคร้าย , เรื่องร้ายต่อตนเองและบุคคลรอบข้างได้ วัตถูปมสูตร มีปรากฏอยู่ในพระไตรปิฎก เล่มที่ ๑๒ พระพุทธองค์ทรงแสดงธรรม ณ พระเช ตวัน อารามของอนาถบิณ ฑิก เศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ต่อภิกษุโดยทรงยกตัวอย่าง ช่างย้อม นำผ้าที่สกปรก เปรอะเปื้อน ใส่ลงในน้ำย้อมสี คือ สีเขียว สีเหลือง สีแดง หรือสีชมพู ผ้าผืนนั้นจะพึงเป็นผ้าที่ย้อมได้ไม่ดี มีสีไม่สดใ ส เพราะผ้าผืนนั้นเป็นผ้าที่ไม่สะอาด แม้ฉันใด เมื่อจิตเศร้าหมอง ทุคติ ก็เป็นอันหวังได้ ช่ างย้อมผ้า จะพึงนำผ้าที่สะอาด หมดจด ใส่ลงในน้ำย้อมสี คือ สีเขียว สีเหลือง สีแดง หรือสีชมพู ผ้าผืนนั้นจะพึงเป็นผ้าที่ย้อมได้ดี มีสีสดใส เพราะผ้าผืนนั้นเป็นผ้าที่สะอาด เมื่อจิตไม่เศร้าหมอง สุคติ ก็เป็นอันหวังได้ ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อ ไม่ประมาทมีความเพียร อุทิศกายและใจ รู้ชัดใน อุปกิเลส ทั้ง ๑๖ เมื่อได้ศึกษาวัตถูปมสูตรแล้วยังมีหลักธรรมซึ่งเป็นองค์ธรรมให้เรานำไปปฏิบัติเพื่อกำจัดกิเลสที่เป็นต้นเหตุแห่งทุกข์ทั้งหมดทั้งมวล หลักธรรมที่ปรากฏใน วัตถูปม สูตร คือ กุศลกรรมบถ ๑๐ , ปาริสุทธิศีล ๔ , ธุดงค์ ๑๓ , กัมมัฏฐานในอารมณ์ ๓๘ , อุปกิเลสแห่งจิต ๑๖ ชนิด คือ ๑. อภิชฌาวิสม โลภะ (ความโลภไม่สม่ำเสมอคือความเพ่งเล็งอยากได้สิ่งของของผู้อื่น) เป็นอุปกิเลสแห่งจิต ๒. พยาบาท (ความคิดปองร้ายผู้อื่น) เป็นอุปกิเลสแห่งจิต ๓. โก ธะ (ความโกรธ) เป็นอุปกิเลสแห่งจิต ๔. อุป นาหะ (ความผูกโกรธ) เป็นอุปกิเลสแห่งจิต ๕. มักขะ (ความลบหลู่คุณท่าน) เป็นอุปกิเลสแห่งจิต ๖. ปฬา สะ (ความตีเสมอ) เป็นอุปกิเลสแห่งจิต ๗. อิสสา (ความริษยา) เป็นอุปกิเลสแห่งจิต ๘. มัจฉริยะ (ความตระหนี่) เป็นอุปกิเลสแห่งจิต ๙. มายา (มารยา) เป็นอุปกิเลสแห่งจิต ๑๐. สา เถย ยะ (ความโอ้อวด) เป็นอุปกิเลสแห่งจิต ๑๑. ถัมภะ (ความหัวดื้อ) เป็นอุปกิเลสแห่งจิต ๑๒. สาร ัมภะ (ความแข่งดี) เป็นอุปกิเลสแห่งจิต ๑๓. มานะ (ความถือตัว) เป็นอุปกิเลสแห่งจิต ๑๔. อติมานะ (ความดูหมิ่นเขา) เป็นอุปกิเลสแห่งจิต ๑๕. มทะ (ความมัวเมา) เป็นอุปกิเลสแห่งจิต ๑๖. ปมาทะ (ความประมาท) เป็นอุปกิเลสแห่งจิต คุณค่าของหลักธรรมที่ปรากฏในวัตถูปมสูตร ได้แก่ การ มีสติสัมปชัญญะ ความ ไม่ประมาท การ มีความเพียร ความรู้แจ้งธรรม เป็นผู้ปฏิบัติดี ปฏิบัติตรง ปฏิบัติถูกทาง ปฏิบัติสมควร ได้แก่ อริยบุคคล ๔ คู่ คือ ๘ บุคคล และ ความปราโมทย์อันประกอบด้วย ธรรม มีความเลื่อมใสแน่วแน่ในพระพุทธ , พระธรรม และพระสงฆ์ มีปราโมทย์แล้ว ปีติย่อมเกิด เมื่อใจมีปีติ กายย่อมสงบ มีกายสงบแล้วย่อมเสวยสุข เมื่อมีสุขจิตย่อมตั้งมั่น มีเมตตาจิตแผ่ไปตลอดทิศแผ่ไปตลอดโลก ทั่วทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถานด้วยเมตตาจิตอันไพบูลย์ เป็น มหัคค ตะ ไม่มีขอบเขต ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ พิจารณาเห็นความไม่เที่ยง ความเสื่อม ความคลายกำหนัด รู้ชัดว่า ‘สิ่งนี้มีอยู่ สิ่งที่เลวมีอยู่ สิ่งที่ประณีตมีอยู่ ธรรมเครื่องสลัดออกจากกิเลส ที่ยิ่งกว่าสัญญานี้ ก็มีอยู่’ เมื่อเธอรู้เห็นอยู่อย่างนี้ จิตย่อมหลุดพ้นจากกามาสวะ ภวาสวะ และอวิชชาสวะ เมื่อจิตหลุดพ้นแล้วก็รู้ว่า‘หลุดพ้นแล้ว’ รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว อยู่จบพรหมจรรย์แล ้ว ทำกิจที่ควรทำเสร็จแ ล้ว ไม่มีกิจอื่นอีกต่อไป ภิกษุนี้เราเรียกว่า เป็นผู้อาบสะอาดแล้ว คือ ๑. อาบสะอาดในภายในผัคคุณฤกษ์ ๒. เป็นฤกษ์ดีทุกเมื่อสำหรับผู้บริสุทธิ์ ๓. อุโบสถเป็นวั ตร ศักดิ์สิทธิ์ทุกเมื่อสำหรับผู้บริสุทธิ์