06__บทที่ 2_ผ่องไพรธรรม กล้าจน.pdf

ันธ์ ระหว่างภาวะสุขภาพ/การเจ็บป่วย 2.5 แนวโน้มการเปลี่ยนแปลงของครอบครัว 2.6 ลักษณะครอบครัว 13 ลักษณะที่มีปัญหา 3. ผู้ดูแล 3.1 ความหมาย 3.2 ประเภทของผู้ดูแล 3.3 องค์ประกอบของการดูแล 3.4 การปรับตัวของผู้ดูแล 3.5 ปัญหา/อุปสรรคในการดูแล 3.6 ผลกระทบของผู้ดูแล 6 3.7 วิธีการปรับตัวและเผชิญปัญหาของผู้ดูแล 4. แนวคิดและทฤษฎีที่เกี่ยวข้องทั้งในและต่างประเทศ 4.1 ความเข้มแข็งในการมองโลก 4.2 ความเครียด 4.3 การเผชิญความเครียด 5. งานวิจัยที่เกี่ยวข้องทั้งในและต่างประเทศ 5.1 งานวิจัยในประเทศ 5.2 งานวิจัยต่างประเทศ 6. กรอบแนวคิดในการวิจัย ความรู้เกี่ยวกับโรคมะเร็งเต้านม ความหมายและสาเหตุของมะเร็ง มะเร็ง (Cancer) หมายถึงก้อนเนื้อชนิดร้ายแรง (Malignant Tumor) ที่สามารถแพร่กระจายไปยังเนื้อเยื่อข้างเคียงและสามารถแพร่กระจายไปได้ทั่วทั้งร่างกาย เกิดการท าลายเนื้อเยื่อต่าง ๆ จนผู้ป่วยเสียชีวิตได้ มะเร็งเกิดจากความผิดปกติของกลุ่มยีนที่ควบคุมการเจริญเติบโตของเซลล์ ท าให้เซลล์แบ่งตัวเพิ่มจ านวนขึ้นอย่างผิดปกติและไม่สามารถควบคุมได้ สาเหตุที่มีผลให้กลุ่มยีนเกิด ความผิดปกติหรือที่เรียกว่ากลายพันธุ์ (Mutation) นั้นได้แก่ การถ่ายทอดทางพันธุกรรม รังสี สารเคมี เชื้อไวรัส (วิชากร พนมเสริฐ และ วาสนา แก้วหล้า. 2556 : 105-106) มะเร็งเต้านม (Breast Cancer) เกิดจากความผิดปกติของเซลล์ที่อยู่ภายในท่อน้ านมหรือต่อมน้ านม เซลล์เหล่านี้มีการแบ่งตัวผิดปกติ ไม่สามารถควบคุมได้ มักแพร่กระจายไปตาม ทางเดินน้ าเหลืองไปสู่อวัยวะที่ใกล้เคียง เช่น ต่อมน้ าเหลืองที่รักแร้ หรือแพร่กระจายไปสู่อวัยวะที่อยู่ห่างไกล เช่น กระดูก ปอด ตับ และสมอง เช่นเดียวกับมะเร็งชนิดอื่น ๆ เมื่อเซลล์มะเร็งมีจ านวนมากขึ้นก็จะแย่งสารอาหารและปล่อยสารบางอย่างที่เป็นอันตรายและท าลายอวัยวะต่าง ๆ จนท าให้ผู้ป่วยเสียชีวิตในที่สุด มะเร็งเต้านมแบ่งออกเป็น 4 ระยะคือ ระยะที่หนึ่ง ก้อนมะเร็งมีขนาดเล็กกว่า 2 ซม. และยังไม่มีการแพร่กระจายไปยังต่อมน้ าเหลืองที่รักแร้ ระยะที่สอง ก้อนมะเร็งมีขนาดระหว่าง 2-5 ซม. และ/หรือมีการแพร่กระจายของเซลล์มะเร็งไปยังต่อมน้ าเหลืองที่รักแร้ข้างเดียวกัน ระยะที่สาม ก้อนมะเร็งมีขนาดใหญ่กว่า 5 ซม. แพร่กระจายไปยังต่อมน้ าเหลืองที่รักแร้ข้างเดียวกันอย่างมาก จนท าให้ต่อมน้ าเหลืองเหล่านั้นมารวมติดกันเป็นก้อนใหญ่หรือติดแน่นกับอวัยวะข้างเคียง ระยะที่สี่ ก้อนมะเร็งมีขนาดโตเท่าไหร่ก็ได้ แต่พบว่ามีการแพร่กระจายไปยังส่วนอื่นของร่างกายที่อยู่ไกลออกไป เช่น กระดูก ปอด ตับ หรือสมอง เป็นต้น มะเร็งเต้านมในระยะเริ่มแรก คือ ระยะที่ 1 และ 2 หรือในระยะที่สาม บางรายมีพยากรณ์โรคที่ดี คือมีอัตราอยู่รอดเกินห้าปีหลังจากการวินิจฉัยประมาณ 80.00-90.00 % (เรื่องที่น่ารู้และ ข้อควรปฏิบัติส าหรับผู้ป่วยมะเร็งเต้านม. 2555 : ออนไลน์) 7 โอกาสเสี่ยงในการเป็นมะเร็งเต้านม ผู้หญิงที่มีโอกาสเสี่ยงในการเป็นมะเร็งเต้านม ได้แก่ ผู้หญิงที่เคยได้รับการวินิจฉัยว่า ป่วยเป็นมะเร็งเต้านมหรือมีประวัติคนในครอบครัวป่วยเป็นมะเร็งเต้านม โดยเฉพาะอย่างยิ่งเป็นญาติใกล้ชิด เช่น แม่ พี่สาวหรือน้องสาว ผู้หญิงที่ไม่มีบุตรหรือมีบุตรคนแรกเมื่ออายุมากกว่า 30 ปี ผู้หญิงที่รอบเดือนมาเร็วและหมดช้า หรือใช้ฮอร์โมนทดแทนเป็นเวลานานกว่า 10 ปี และผู้หญิงที่มีอายุตั้งแต่อายุ 40 ปีขึ้นไป ถ้าพบก้อนที่เต้านมในผู้หญิงที่อายุน้อยกว่า 30 ปี จะมีโอกาสเป็นมะเร็งเพียง 1.40 % แต่ถ้าพบก้อนในผู้หญิงที่มีอายุมากว่า 50 ปี จะมีโอกาสเป็นมะเร็งสูงถึง 58.00% ให้สังเกตจากการเปลี่ยนแปลงของผิวหนังบริเวณหน้าอก เช่น มีรอยบุ๋ม ย่น หดตัว หนาผิดปกติคล้ายเปลือกส้ม หรือบางส่วนเกิดเป็นสะเก็ด ความเปลี่ยนแปลงของหัวนม เช่น มีการหดตัว หัวนมบอด คันหรือแดงผิดปกติ เลือดออกทางหัวนม อาการเจ็บเต้านม หรือ มีก้อนที่รักแร้ การคล าก้อนที่เต้านมจึงเป็น สิ่งส าคัญที่ไม่ควรละเลย หากพบอาการ ควรรีบไปพบแพทย์เพื่อตรวจวินิจฉัย (เรื่องที่น่ารู้และข้อควรปฏิบัติส าหรับผู้ป่วยมะเร็งเต้านม. 2555 : ออนไลน์) ผู้หญิงที่อายุ 30 ปีขึ้นไปทุกคนซึ่งมีจ านวน 19 ล้านคน มีความเสี่ยงต่อการเป็นมะเร็ง เต้านม และโรคนี้ถือเป็นภัยเงียบใกล้ตัวเนื่องจากในระยะแรก มะเร็งเต้านมจะไม่แสดงอาการ ไม่เจ็บไม่ปวด จะปรากฏอาการผิดปกติให้เห็นเมื่ออยู่ในระยะที่ก้อนมะเร็งมีการอักเสบและลุกลามไปทั่วแล้วการรักษามักไม่ได้ผล ส่วนใหญ่จะเสียชีวิต การป้องกันที่ดีที่สุดคือการค้นหาก้อนมะเร็งให้เร็วที่สุด หากพบเร็วจะมีโอกาสรักษาหายและรอดสูง มะเร็งเต้านมร้อยละ 80.00 ตรวจพบได้ด้วยตนเอง ได้มีการรณรงค์ให้ผู้หญิงที่อายุ 20 ปีขึ้นไปตรวจเต้านมค้นหาโรคมะเร็งโดยตรวจหลังประจ าเดือนหมดแล้ว 37 วัน ตรวจทุกเดือนซึ่งเป็นวิธีประหยัดเป็นที่ยอมรับในระดับโลกว่าได้ผลดีที่สุดใช้เพียง 3 นิ้วสัมผัสที่นิ้วชี้นิ้วกลางและนิ้วนางค าเต้านม 2 ข้างตามเข็มนาฬิกา หากพบมีการผิดปกติให้ไป พบแพทย์ อาการผิดปกติที่สงสัยว่าอาจเป็นมะเร็งเต้านมควรไปพบแพทย์มีดังนี้ พบก้อนที่เต้านม ผิวหนังเต้านมเป็นรอยบุ๋ม ย่นหดตัว หนาผิดปกติ มีสะเก็ดหัวนมหดตัว คัน แดงผิดปกติ มีเลือดหรือน้ าไหลออกจากหัวนมโดยเฉพาะสีคล้ายเลือด ต้องรีบพบแพทย์ (มะเร็งเต้านม คร่าชีวิตหญิงไทยอันดับ 1 สธ เผยปีละเกือบ 3 พันคน. 2556 : ออนไลน์) วิธีการรักษามะเร็งเต้านม การรักษามะเร็งเต้านมมีหลายวิธี ขึ้นอยู่กับระยะการด าเนินของโรคและสภาวะของผู้ป่วย ได้แก่ การผ่าตัด การฉายรังสี การใช้ยาเคมีบ าบัด ทั้งนี้ขึ้นอยู่ที่ดุลยพินิจของแพทย์เฉพาะทางใน การรักษา ซึ่งอาจใช้ร่วมกันเพื่อป้องกันการแพร่กระจายไปยังอวัยวะอื่นและช่วยยึดอายุของผู้ป่วยให้ยาวขึ้น 1. การผ่าตัด (Surgery) เป็นวิธีหลักในการรักษาโรคมะเร็งเต้านม และถ้าเป็นมะเร็งในระยะต้น ๆ การผ่าตัดเอาก้อนมะเร็งและบริเวณข้างเคียงออกก็จะสามารถรักษาโรคมะเร็งให้หาย ขาดได้ การพิจารณาว่าจะผ่าตัดด้วยวิธีใดขึ้นอยู่กับระยะของโรคมะเร็ง ขนาดของก้อนมะเร็ง สภาพร่างกายของผู้ป่วย ความช านาญของศัลยแพทย์ การผ่าตัดบริเวณเต้านม แบ่งได้ 2 วิธี 1. การตัดเต้านมออก 1.1 การตัดเต้านมออกทั้งเต้า (Total or Simple Mastectomy) คือ การผ่าตัดเอาเต้านมออกทั้งหมด (รวมผิวหนังส่วนที่อยู่เหนือก้อนมะเร็งและหัวนมด้วย) เดิมการผ่าตัดวิธีนี้เป็นวิธี 8 มาตรฐานที่ใช้กับผู้ป่วยทุกราย แต่ปัจจุบันแพทย์เลือกใช้กับผู้ป่วยที่ก้อนมะเร็งมีขนาดใหญ่มีก้อนมะเร็งหลายก้อน เต้านมขนาดเล็ก หรือผู้ป่วยที่ไม่สะดวกหรือมีข้อห้ามในการฉายรังสีที่เต้านมหลังผ่าตัด 1.2 การตัดเต้านมออกเพียงบางส่วน (Partial Mastectomy or Breast-Conserving Surgery) คือ การตัดก้อนมะเร็งและเนื้อของเต้านมปรกติที่อยู่รอบ โดยตัดห่างจากขอบของอนมะเร็งประมาณ 1-2 ซม. โดยมากจะยังคงเหลือหัวนม ฐานหัวนมและส่วนใหญ่ของเนื้อเต้านม 2. การผ่าตัดต่อมน้ าเหลืองที่รักแร้ 2.1 การผ่าตัดต่อมน้ าเหลืองที่รักแร้ออกทั้งหมด (Axillary Dissection) เป็นมาตรฐานของการผ่าตัดมะเร็งเต้านมเพื่อก าจัดต่อมน้ าเหลืองบริเวณรักแร้ที่อาจมีการแพร่กระจายของมะเร็ง ท าให้ได้ประโยชน์ทั้งในการควบคุมโรค ทราบระยะที่แท้จริงของโรค และน ามาใช้ในการวางแผนการรักษา แต่หลังผ่าตัดอาจมีอาการเจ็บบริเวณแผล หลายรายจึงไม่พยายามยกแขน และบางรายอาจเกิดแผลเป็นดึงรั้งที่รักแร้ ซึ่งจะท าให้เกิดข้อไหล่ติด ท้ายที่สุดผู้ป่วยจะยกแขนขึ้นได้ไม่เต็มที่หรือบางรายอาจยกแขนไม่ได้เลย การป้องกันการเกิดข้อไหล่ติดที่ดีที่สุด คือ ให้ผู้ป่วยออกกายบริหารแขนและหัวไหล่เสียตั้งแต่ในระยะแรก ๆ หลังผ่าตัดเพื่อป้องกันข้อไหล่ติดและแขนบวม 2.2 การผ่าตัดต่อมน้ าเหลืองเซนติเนล (Sentinel Lymph Node Biopsy) เป็นวิธีการผ่าตัดต่อมน้ าเหลืองรักแร้ที่ได้รับการยอมรับมากในปัจจุบัน เหมาะส าหรับผู้ป่วยที่มีโอกาสน้อยที่มะเร็งจะแพร่กระจายไปยังต่อมน้ าเหลืองที่รักแร้ 3. การผ่าตัดเสริมสร้างเต้านม (Breast Reconstruction) คือการผ่าตัดเพื่อน าเนื้อเยื่อที่บริเวณอื่นของร่างกายหรือใช้วัสดุที่ท าเลียนแบบเต้านม มาเพื่อเสริมหรือสร้างเต้านมใหม่ ช่วยให้ผู้ป่วยมีความรู้สึกมั่นใจมากขึ้น ลดความสูญเสีย ช่วยให้มั่นใจในการกลับไปท างานและใช้ชีวิตตามปกติ (เรื่องที่น่ารู้และข้อควรปฏิบัติส าหรับผู้ป่วยมะเร็งเต้านม. 2555 : ออนไลน์) 4. รังสีรักษา (Radiation Therapy) เป็นการฉายรังสีที่มีพลังงานสูงเข้าไปท าลายเซลล์มะเร็งโดยมีหลักการว่ารังสีจะฆ่าเซลล์ที่เติบโตเร็วได้มาก ดังนั้นเซลล์มะเร็งที่แบ่งตัวเร็วจึงถูกท าลายได้ง่าย แต่เซลล์ในร่างกายบางชนิด เช่นเซลล์ผิวหนังและเซลล์เยื่อบุล าไส้ซึ่งแบ่งตัวเร็วก็จะถูกท าลายไปด้วย อย่างไรก็ตามจากความก้าวหน้าทางด้านรังสีรักษา การฉายรังสีสามารถก าหนดรังสีให้ฉายไปยังเฉพาะบริเวณมะเร็ง จึงไม่ค่อยเกิดผลข้างเคียงต่ออวัยวะอื่น ๆ ส าหรับการรับการรักษาด้วยการฉายรังสีนั้น แต่ละครั้งใช้เวลาประมาณ 2-3 นาที โดยฉายติดต่อกันสัปดาห์ละ 5 วัน และพัก 2 วัน เพื่อให้ร่างกายซ่อมแซมเซลล์ที่ถูกท าลายไป ระยะเวลาในการให้รังสีรักษาประมาณ 4-6 สัปดาห์ ขึ้นกับชนิดของโรคมะเร็ง ต าแหน่งที่เป็นโรค อายุ ภาวะสุขภาพของผู้ป่วย (ชลิยา วามะลุน และคนอื่น ๆ. 2559 : 15) 3. การรักษาด้วยยา 3.1 ยาเคมีบ าบัด (Chemotherapy) เป็นยาที่มีกลไกการออกฤทธิ์ต่อเซลล์ที่ก าลัง มีการแบ่งตัวแล้วส่งผลให้เซลล์นั้นตาย เซลล์มะเร็งที่มีการแบ่งตัวมากจึงถูกท าลาย แต่เซลล์ปกติที่ก าลังมีการแบ่งตัวก็จะถูกท าลายไปด้วย โดยเฉพาะเซลล์รากผมและเซลล์เยื่อบุทางเดินอาหาร เนื่องจากยาเคมีบ าบัดออกฤทธิ์ทั่วทั้งร่างกาย ผลข้างเคียงจึงพบมาก ได้แก่ ผมร่วง คลื่นไส้ อาเจียน ท้องเสีย หรือท้องผูก เป็นต้น 9 3.2 การรักษาด้วยฮอร์โมน (Hormonal Therapy) เป็นฮอร์โมนเพศ หรือยาที่ออกฤทธิ์คล้ายฮอร์โมน ซึ่งจะรบกวนการออกฤทธิ์และการสร้างฮอร์โมนเพศของผู้ป่วย จึงมีฤทธิ์ยับยั้งมะเร็งที่ถูกกระตุ้นโดยฮอร์โมน มักใช้ในผู้ป่วยมะเร็งเต้านม มะเร็งต่อมลูกหมาก และมะเร็งมดลูก 3.3 การให้ยาเจาะจงเซลล์มะเร็ง (Targeted Cancer Therapy) เป็นการให้ยาหรือสารบางชนิดที่ยังยั้งการเจริญเติบโตและการแพร่กระจายของเซลล์มะเร็ง โดยไปรบกวนการท างานของโมเลกุลที่มีความจ าเพาะต่อมะเร็ง เช่น เซลล์มะเร็งเต้านมบางชนิดจะมีตัวรับเอสโตรเจน (Estrogen Receptor) ซึ่งเมื่อมีฮอร์โมนเอสโตรเจนเข้ามาจับก็จะกระตุ้นการแบ่งตัวของเซลล์มะเร็งนั้น ยาเจาะจงเซลล์มะเร็งจะไปแย่งจับกับ Estrogen Receptor เซลล์มะเร็งจึงไม่ถูกกระตุ้นให้แบ่งตัว ยาดังกล่าวคือ Selective Estrogen Receptor Nodulators (SERMs) เช่น Tamoxifen, Toremifene เป็นต้น 3.4 การรักษาทางชีวภาพ 3.4.1 Immunothrapy เป็นการเพิ่มภูมิคุ้มกันแก่ร่างกาย ซึ่งระบบภูมิคุ้มกันมีบทบาทในการก าจัดเซลล์มะเร็ง การรักษาโดยวิธีนี้ยังอยู่ระหว่างการศึกษาและต้องการข้อมูลอีกมากเพื่อยืนยันว่าได้ผลในการรักษามะเร็ง 3.4.2 Gene Therapy เป็นการรักษาที่ใช้กลไกระดับยีนในการก าจัดเซลล์มะเร็ง เป็นแนวคิดที่ยังอยู่ระหว่างการศึกษาเช่นเดียวกัน (วิชากร พนมเสริฐ และวาสนา แก้วหล้า. 2556 : 113, 115-116) สาเหตุของความปวดในผู้ป่วยมะเร็ง 1. จากมะเร็งโดยตรง มีการแพร่กระจาย (Metastases) 2. จากการรักษามะเร็ง เช่น การผ่าตัดเต้านม Mastectomy ในผู้ป่วยมะเร็งเต้านม Thoracotomy (พัสมณฑ์ คุ้มทวีพร. 2553 : 38) ท าให้ผู้ป่วยหลังผ่ามะเร็งเต้านมเกิดอาการปวดแบบรัดแน่น ปวดแสบปวดร้อนบริเวณด้านหลังรักแร้และอก ซึ่งจะเพิ่มมากขึ้นขณะเคลื่อนไหว 3. ความปวดจากสาเหตุอื่น ๆ เช่น อาจเกิดมีแผลกดทับ มีความวิตกกังวล ปวดศีรษะ จากเครียด (Tension Headache) ซึมเศร้า ภาวะท้องผูก ปวดกล้ามเนื้อ (Myofascial Pain) ความปวดในผู้ป่วยมะเร็ง แยกออกตามลักษณะการเกิดเป็น 1. ความปวดจากการบาดเจ็บของเนื้อเยื่อ (Nociceptive Pain) 2. ความปวดจากพยาธิสภาพในระบบประสาท (Neuropathic Pain) อาการเจ็บปวดในโรคมะเร็งแบ่งออกได้ ดังนี้ 1. Somatic Pain ความปวดที่เกิดเฉพาะเป็นบริเวณ ซึ่งอาจเกิดเป็นพัก ๆ ปวดแบบตุ๊บ ๆ ปวดบีบ ๆ เจ็บปวด ได้แก่ ปวดจากเนื้อมะเร็งลุกลามโดยตรงมาที่กระดูก เนื้อเยื่อข้างเคียงถูกกดเบียด 2. Visceral Pain ปวดเสียด ปวดบิด ๆ เป็นพัก ๆ ซึ่งอาจเกิดจากการอุดกั้นของอวัยวะภายใน (Bowel Obstruction) ปวดร้าวไปผิวหนัง (Refer Pain) 3. Neuropathic Pain ผู้ป่วยจะมีความปวดแบบปวดแสบร้อน ปวดเหมือนเข็มทิ่มต า การสัมผัสก่อให้เกิดความปวด (Allodynia) การรับรู้ความรู้สึกเจ็บเล็กน้อยเป็นเจ็บปวดมากขึ้น (Hyperalgesia) เมื่อมีการกระตุ้นซ้ า ๆ ท าให้ปวดมากขึ้น (Hyperpathia) โดยอาจปวดตลอดเวลา (Continuous) หรือปวดเป็นพัก ๆ ขึ้นมาเอง (Paroxysmal, Spontaneous) เกิดเมื่อระบบประสาท 10 มีพยาธิสภาพหรือท าหน้าที่ผิดปกติ และ/หรือ ระบบประสาทส่วนกลาง เกิดมี Activity ผิดปกติ ขึ้นเอง (Spontaneous) หรือไขสันหลังบริเวณ Dorsal Horn เกิด Hyperexcitability ผู้ป่วยที่เป็นโรคมะเร็งอย่างรุนแรงมักจะมีอาการปวดมากกว่า 1 ชนิด และต้องการการรักษาที่ซับซ้อน องค์การอนามัยโลกได้ให้ค าแนะน าการรักษาอาการปวดในผู้ป่วยโรคมะเร็งไว้โดยแบ่งการให้ยาเป็น 3 ขั้น ดังต่อไปนี้ ขั้นที่ 1 มีอาการปวดเพียงเล็กน้อย ให้การรักษาด้วย NSAIDS เช่น Acetaminophen และdiclofenac และอาจให้ยาชนิดอื่นประกอบด้วย เช่น Antidepressants ขั้นที่ 2 มีอาการปวดปานกลางให้ยา NSAIDS ร่วมกับยาเข้าฝิ่นชนิดอ่อน และให้ยาชนิดอื่นประกอบด้วย เช่น Antidepressants และ Anticonvulsants ขั้นที่ 3 มีอาการปวดรุนแรง ให้ยาเข้าฝิ่นชนิดแรง คือยามอร์ฟีน ซึ่งมีทั้งรูปแบบยาฉีด ยาเม็ด ยาน้ าและแผ่นแปะผิวหนัง และอาจให้ยาชนิดอื่นประกอบด้วย ดังเช่นขั้นที่ 2 (สมภพ เรืองตระกูล. 2547 : 163) ข้อมูลจากสถาบันมะเร็งแห่งชาติ พบว่าในปี 2557 มะเร็งที่พบบ่อยที่สุดของคนไทย 10 อันดับแรก (สถาบันมะเร็งแห่งชาติ. 2559 : 2-3) มีรายละเอียด ดังนี้ ตารางที่ 1 มะเร็งที่พบบ่อย 10 อันดับแรกในประเทศไทย พ.ศ. 2557 อันดับ ชนิดของมะเร็ง % 1 มะเร็งเต้านม (Breast Cancer) 23.35 2 มะเร็งล าไส้ใหญ่และทวารหนัก (Colon and Rectum Cancer ) 12.17 3 มะเร็งปอดท่อลมและหลอดลม (Lung, Trachea and Bronchus Cancer ) 10.71 4 มะเร็งตับและท่อน้ าดี (Liver & Intrahepatic Bile Duct Cancer) 8.77 5 มะเร็งปากมดลูก (Cervix Uteri Cancer ) 7.26 6 มะเร็งริมฝีปากและช่องปาก (Lip & Oral Cavity Cancer) 3.13 7 มะเร็งมดลูก (Corpus Uteri) 2.75 8 มะเร็งต่อมน้ าเหลืองชนิด (Non-Hodgkin’s Lymphoma) 2.52 9 มะเร็งกระเพาะอาหาร (Stomach Cancer) 2.47 10 มะเร็งหลอดอาหาร (Esophagus Cancer) 2.37 ที่มา : (สถาบันมะเร็งแห่งชาติ. 2559 : 2) 11 ตารางที่ 2 มะเร็งที่พบบ่อย 10 อันดับแรกของเพศชายในประเทศไทย พ.ศ. 2557 อันดับ ชนิดของมะเร็ง (%) 1 มะเร็งล าไส้ใหญ่และไส้ตรง (Colon and Rectum) 17.21 2 มะเร็งปอดท่อลมและหลอดลม (Lung, Trachea and Bronchus) 16.96 3 มะเร็งตับและทางเดินน้ าดี (Liver and Intrahepatic Bile Duct) 16.15 4 มะเร็งหลอดอาหาร (Esophagus) 5.07 5 มะเร็งต่อมลูกหมาก (Prostate Gland) 4.38 6 มะเร็งฝีปากและช่องปาก (Lip & Oral Cavity ) 4.26 7 มะเร็งโพรงหลังจมูก (Nasopharynx) 4.07 8 มะเร็งคอหอย (Oropharynx) 3.50 9 มะเร็งกระเพาะอาหาร (Stomach) 3.38 10 มะเร็งต่อมน้ าเหลืองชนิด (Non-Hodgkin’s Lymphoma) 3.32 ที่มา : (สถาบันมะเร็งแห่งชาติ. 2559 : 3) ตารางที่ 3 มะเร็งที่พบบ่อย 10 อันดับแรกของเพศหญิงในประเทศไทย พ.ศ. 2557 อันดับ ชนิดของมะเร็ง (%) 1 มะเร็งเต้านม (Breast) 42.41 2 มะเร็งปากมดลูก (Cervix Uteri) 12.15 3 มะเร็งล าไส้ใหญ่และไส้ตรง (Colon and Rectum) 8.78 4 มะเร็งปอดท่อลมและหลอดลม (Lung, Trachea and Bronchus) 6.50 5 มะเร็งมดลูก (Corpus Uteri) 4.60 6 มะเร็งตับและทางเดินน้ าดี (Liver and Bile Duct) 3.80 7 มะเร็งรังไข่ (Ovary) 3.46 8 มะเร็งฝีปากและช่องปาก (Lip & Oral cavity ) 2.36 9 มะเร็งต่อมไทรอยด์ (Thyroid) 2.24 10 มะเร็งต่อมน้ าเหลืองชนิด (Non-Hodgkin’s lymphoma) 1.98 ที่มา : (สถาบันมะเร็งแห่งชาติ. 2559 : 3) ครอบครัว ครอบครัว คือกลุ่มของบุคคลที่สืบเชื้อสายมาจากบรรพบุรุษเดียวกัน มีความใกล้ชิดกัน และอาศัยในที่เดียวกัน ความหมายของครอบครัวในทางพันธุศาสตร์จะพิจารณาถึงความสัมพันธ์ทางสายเลือดเป็นหลัก แต่ในสังคมคนทั่วไปมักจะเข้าใจความหมายของครอบครัวในทางภาพลักษณ์มากกว่า ทางพันธุศาสตร์ ครอบครัวเป็นหน่วยและสถาบันที่เล็กที่สุดแต่มีความส าคัญที่สุดเป็นระบบที่มี การเปลี่ยนแปลงตลอดเวลาตามระบบสังคม เศรษฐกิจ และความก้าวหน้าทางเทคโนโลยี ครอบครัว 12 ประกอบด้วยบุคคลตั้งแต่สองคนขึ้นไป มีความผูกพันกันทางอารมณ์ มีการแบ่งปันซึ่งกันและกัน มีค ามั่นสัญญาร่วมกัน ก าหนดสมาชิกครอบครัวด้วยตนเอง และท าหน้าที่เป็นสมาชิกใน ครอบครัว โดยไม่จ าเป็นต้องมีความสัมพันธ์ทางสายเลือด การแต่งงาน หรืออยู่บ้านเดียวกัน (พฤกษชาติ ทบแป. บรรยาย : 2557) ความหมายของครอบครัวในทางสังคมศาสตร์ ยึดภาพลักษณ์มากกว่าทางพันธุศาสตร์ เน้นการมีปฏิสัมพันธ์กัน เน้นการร่วมกันทางกิจกรรม ทางความคิด ที่เรียกว่า “มีสายใยรักแห่งครอบครัว”ดังนั้น บุตรบุญธรรม ร่วมสาบาน จึงจัดเข้าอยู่ในระบบครอบครัวในทางสังคมศาสตร์ด้วยในทางสังคมศาสตร์นั้น ลักษณะของครอบครัวอาจมีการเปลี่ยนแปลงไปตามการใช้ชีวิตประจ าวันและสภาพของสังคมซึ่งมีความแตกต่างกันระหว่างสังคมเมืองกับสังคมชนบท ครอบครัวที่ดี สมาชิกในครอบครัวต้องมีชีวิตที่มีความสุข มีสุขภาพดีทั้งทางกายและทางจิตใจ โดยมีสิ่งที่จ าเป็นเบื้องต้นดังต่อไปนี้ (1) มีความรักและความห่วงใยซึ่งกันและกัน (2) มีความเข้าใจซึ่งกันและกัน สามารถพูดคุยกันได้อย่างเปิดเผย ไม่ปิดบัง และรับฟังแลกเปลี่ยนกัน (3) เห็นแก่ประโยชน์ครอบครัวมากกว่าประโยชน์ส่วนตน ต้องรู้จักเสียสละ ไม่เห็นแก่ตัว (4) มีความซื่อสัตย์และไว้วางใจกัน จะต้องให้เกียรติซึ่งกันและกัน และ(5) ท ากิจกรรมร่วมกันอยู่เสมอ (วิโรจน์ ไววานิชกิจ. 2557 : 6-8) ครอบครัวเป็นสถาบันทางสังคมที่สมาชิกมีความผูกพันใกล้ชิดยาวนาน โดยเฉพาะใน ยามที่มีบุคคลในครอบครัวเกิดการเจ็บป่วย สมาชิกในครอบครัวก็จะมีหน้าที่ดูแลรักษา และฟื้นฟูสุขภาพของบุคคลในครอบครัว และความเจ็บป่วยของสมาชิกในครอบครัวก็มีผลต่อสมาชิกและครอบครัวโดยรวม (ศิริวรรณ วรรณศิริ. 2548 : 17) ในระบบครอบครัว เมื่อมีบุคคลใดบุคคลหนึ่งเกิดการเจ็บป่วย จะมีสมาชิกในครอบครัว ท าหน้าที่เป็นผู้ดูแลไปโดยปริยาย ในรูปแบบของการดูแลอย่างไม่เป็นทางการ (Informal caregiver) โดยต้องอาศัยความรัก ความผูกพัน และความรู้สึกรีบผิดชอบต่อหน้าที่ ซึ่งจะช่วยเสริมให้ผู้ดูแลรู้สึกเต็มใจและให้การดูแลผู้ป่วยโดยไม่มีค่าตอบแทนใด ๆ (วงจันทร์ เพชรพิเชษฐเชียร. 2554 : 258) ครอบครัวถือเป็นสถาบันพื้นฐานของสังคมที่มีความส าคัญที่สุด เมื่อใดที่ครอบครัวประสบปัญหาย่อมส่งผลกระทบต่อสมาชิกทุก ๆ คนในครอบครัว โดยเฉพาะอย่างยิ่งถ้าสมาชิกคนใดคนหนึ่ง มีภาวะของการเจ็บป่วยเกิดขึ้น ย่อมส่งผลให้สมาชิกที่เจ็บป่วยนั้นขาดหรือบกพร่องในหน้าที่ของตน ไม่สามารถดูแลตนเองได้ สมาชิกคนอื่น ๆ ในครอบครัวจึงต้องท าหน้าที่ทดแทนและให้การดูแลสมาชิกที่เจ็บป่วยนั้นเพื่อคงไว้ซึ่งการมีสุขภาพที่ดีของสมาชิกในครอบครัว ครอบครัวมีหน้าที่ต่อไปนี้ 1. ให้การดูแลสุขภาพและความเจ็บป่วยของสมาชิกในครอบครัว สามารถสังเกตภาวะแทรกซ้อนหรือความผิดปกติที่เกิดขึ้นได้ 2. ครอบครัวต้องให้การส่งเสริมสุขภาพกับสมาชิกในครอบครัวทุกคนและช่วยแบ่งเบาภาระของสมาชิกที่เจ็บป่วยนั้น 3. ครอบครัวสามารถใช้เทคโนโลยีทางการแพทย์ที่ง่าย ๆ ในการดูแลรักษาเบื้องต้น 4. ครอบครัวต้องให้ความรู้และมีทักษะในการดูแลสุขภาพอนามัยต่าง ๆ เช่น สถานบริการใกล้บ้าน การอ่านหนังสือ วิทยุและโทรทัศน์ เป็นต้น 13 5. ครอบครัวสามารถที่จะเลือกและตัดสินใจว่าควรจะให้การดูแลในรูปแบบใดที่ไม่เป็นอันตรายแก่สมาชิกในครอบครัว ตลอดจนเป็นผู้ก าหนดวิธีปฏิบัติการดูแลที่เหมาะสมถูกต้องแก่สมาชิกที่เจ็บป่วยนั้น (อ าไพวัลย์ นาครินทร์. 2553 : 29-30) ความสัมพันธ์ ระหว่างสุขภาพ การเจ็บป่วย และครอบครัว ครอบครัวเป็นแหล่งประโยชน์หลักของพฤติกรรมสุขภาพทุกมิติ ทุกบทบาท เปลี่ยนแปลงตลอดเวลา ขึ้นกับภาวะสุขภาพ ลักษณะความรุนแรงของความเจ็บป่วย ความร่วมมือเอาใจใส่ของครอบครัว ปฏิสัมพันธ์ภายในครอบครัว มีผลต่อภาวะสุขภาพและการเจ็บป่วย ครอบครัวเป็นแหล่งประโยชน์หลัก ภาวะสุขภาพและความเจ็บป่วยกระทบต่อครอบครัวทั้งระบบ แผนภาพที่ 1 ความสัมพันธ์ ระหว่างสุขภาพ การเจ็บป่วย และครอบครัว ที่มา : (พฤกษชาติ ทบแป. บรรยาย : 2557) ระยะที่ต่อเนื่องของการปฏิสัมพันธ์ ระหว่างภาวะสุขภาพ/การเจ็บป่วยของครอบครัว 1. ระยะการส่งเสริมสุขภาพ ลดปัจจัยเสี่ยง และการป้องกันโรค หรือความเจ็บป่วย 2. ระยะประเมินอาการของการเจ็บป่วย ประเมินได้เร็ว ดูแลรักษาทัน 3. ระยะแสวงหาวิธีการดูแลรักษา แสวงหาข้อมูล ต่อรอง ตกลงกัน ภายในครอบครัว 4. ระยะส่งสมาชิกในครอบครัวเข้ารับการรักษา เมื่อครอบครัวไม่สามารถดูแลรักษาผู้ป่วยที่บ้านได้ 5. ระยะตอบสนองการเจ็บป่วยเฉียบพลันโดยผู้ป่วยและครอบครัว ครอบครัวยอมรับความเชี่ยวชาญและความสามารถของบุคลากรทางสุขภาพ ร่วมมือ ปฏิบัติตามค าแนะน า 6. ระยะปรับตัวต่อการเจ็บป่วยและพักฟื้น เมื่อครอบครัวพยายามเผชิญปัญหา จัดการดูแล และปรับตัวเพื่อคงไว้ซึ่งความสมดุลของบทบาทหน้าที่ และศักดิ์ศรีของครอบครัว แนวโน้มการเปลี่ยนแปลงของครอบครัว 1. การลดขนาดครอบครัว ปัจจุบันในประเทศไทยพบว่า ครอบครัวส่วนใหญ่เป็นครอบครัวเดี่ยวตามอิทธิพลของสภาพทางเศรษฐกิจเพราะข้อจ ากัดของที่ดินและการต้องออกไปท างานไกลบ้าน ส่งผลให้ต้องมี การแยกครอบครัวออกไปอยู่ต่างหาก สามารถแบ่งลักษณะของครอบครัวได้ 2 แบบหลัก ๆ คือ 1.1 ครอบครัวเดี่ยว (Nuclear Family) หมายถึงครอบครัวที่มีสมาชิกครอบครัวประกอบไปด้วย พ่อ แม่ และ ลูก ซึ่งครอบครัวลักษณะนี้มักจะพบในสังคมเมืองในปัจจุบัน เป็นปฏิสัมพันธ์ภายในครอบครัวมีผลต่อภาวะสุขภาพและการเจ็บป่วย ครอบครัว เป็นแหล่ง ประโยชน์ หลัก ภาวะสุขภาพและความเจ็บป่วยกระทบต่อครอบครัวทั้งระบบ 14 ครอบครัวขนาดเล็ก มีข้อดี คือ จ านวนคนน้อยท าให้อยู่อย่างมีความสัมพันธ์ใกล้ชิดกันแต่ก็มีข้อเสียคือ คนน้อยและเกิดความเหินห่างกันได้ง่าย 1.2 ครอบครัวขยาย (Extened Family) หมายถึงครอบครัวที่สมาชิกครอบครัวมีมา