000 Thesis-ชัยภัทร-ชุติคามี-Final-250665.docx

นการขัดเกลากิเลสของจิตอาสาแพทย์วิถีธรรม ผู้วิจัย : นายชัยภัทร ชุติ คามี ปริญญา : พุทธ ศา สตรมหาบัณฑิต (พระพุทธศาสนา) คณะกรรมการควบคุมวิทยานิพนธ์ : รศ . ดร . เทพประวิณ จันทร์แรง , พ ธ. บ . ( ศาสนา ) , ศศ . บ . ( ไทยคดีศึกษา ), M.A. ( Buddhist Studies ), Ph.D. ( Pali and Buddhism ) : พระครู ธรรมธรชัยวิชิต ชยา ภินนฺ โท , ผศ. ดร. , ป.ธ. ๔ , พธ.บ. ( พุทธ จิตวิทยา ), พธ. ม . ( พระพุทธศาสนา ) , พธ.ด. ( พระพุทธศาสนา ) วันสำเร็จการศึกษา : ๒๒ มิถุนายน ๒๕๖๕ บทคัดย่อ งาน วิจัยนี้มีวัตถุประสงค์ คือ เพื่อศึกษาปัจจัยเกื้อหนุนในการขัดเกลากิเลสตามหลักพระพุทธศาสนาเถรวาท เพื่อศึกษาปัจจัยเกื้อหนุนในการขัดเกลากิเลสของจิตอาสาแพทย์วิถีธรรม และ เพื่อวิเคราะห์ปัจจัยเกื้อหนุนในการขัดเกลากิเลสของจิตอาสาแพทย์วิถีธรรมตามหลักพระพุทธศาสนาเถรวาท เป็นงานวิจัยเชิงคุณภาพ แบบการวิจัยเอกสาร ร่วมกับการสัมภาษณ์เชิงลึกและสังเกตแบบมีส่วนร่วม ผลการวิจัยพบว่า ปัจจัยเกื้อหนุนในการขัดเกลากิเลสตามหลักพระพุทธศาสนาเถรวาท หมายถึง เหตุช่วยให้เกิดการปฏิบัติไตรสิกขา เพื่อลดความโลภ โกรธ หลง ประกอบด้วย ปร โต โฆ สะด้วยการคบสัตบุรุษและได้ฟังสัทธรรมจนเกิดศรัทธา ปฏิบัติศีลร่วมกับมิตรดี ทำอปริหา นิย ธรรมด้วยสารณ ีย ธรรม อาศัยองค์ประกอบที่เหมาะควร สุขภาพดี ไม่เบียดเบียน ทำสิ่งเหมาะควร กินอาหารวันละมื้อ โยนิโสมนสิการ เป็นคนตรง ไม่ประมาทในกุศล มีสติสัมปชัญญะ สันโดษด้วยปัจจัยสี่ มีความเพียร มีปัญญาอ่านกิเลส มีอริยทรัพย์ ทำเหตุแห่งปัญญา และมีธรรมเป็นที่พึ่ง ปัจจัยเกื้อหนุนในการขัดเกลากิเลสของจิตอาสาแพทย์วิถีธรรมมีทั้งหมด ๑๘ ปัจจัย ประกอบด้วย เคารพผู้นำมีศีล มีมิตรดี เคารพมติหมู่มิตรดี อยู่ในองค์ประกอบที่ดี พึ่งตนด้านสุขภาพได้ มีศีล พัฒนาศักยภาพพึ่งตน ฝึกกินอาหารวันละมื้อ เห็นคุณค่าการเสียสละ เป็นคนตรง ขวนขวายทำประโยชน์ตนและผู้อื่น มีสติสัมปชัญญะ พอเพียง เพียรลดกิเลส อ่านสภาวธรรมเป็น มีผลการลดกิเลส เข้าหาผู้มีศีล และพึ่งธรรมในตน ปัจจัยเกื้อหนุนในการขัดเกลากิเลสของจิตอาสาแพทย์วิถีธรรม มีความ สอดคล้องตามหลักไตรสิกขาในพระพุทธศาสนาเถรวาท ซึ่งทำให้จิตอาสาแพทย์วิถีธรรมเป็นผู้ที่มีชีวิตพอเพียงเรียบง่าย ร่างกายแข็งแรง จิตใจดีงาม และจิตใจเป็นสุขได้ อย่างแท้ จริง Thesis Title : A Study on the Factors Supporting for Removing Defilements of the Buddhist Way Medical Volunteers Researcher : Mr. Chaiyapat Chutikamee Degree : Master of Arts ( Buddhist Studies ) Thesis Supervisory Committee : Assoc. Prof. Dr. Thepprawin Chanraeng , B.A. (Religions), B.A. (Thai Studies), M.A. (Buddhist Studies), Ph.D. ( Pali and Buddhism ) : Phrakhrudhammathorn Chaiwichit Jay ā bhinando , Asst. Prof. Dr. , Pali IV, B.A. (Buddhist Psychology), M.A. (Buddhist Studies), Ph.D. (Buddhist Studies) Date of Graduation : June 22, 2022 A bstract The objectives of this research were to investigate the factors that support removing defilements according to Theravada Buddhism, to investigate the factors that support removing defilements of the Buddhist Way Medical Volunteers, and to analyze the factors that support removing defilements of the Buddhist Way Medical Volunteers according to Theravada Buddhism principles. This is a qualitative research based on a review of the literature, in-depth interviews and participant observations. According to the findings of the study, the elements enabling the removal of defilements in Theravada Buddhism are the reason for the emergence of the Threefold Training, which include h earing from others by association with the virtuous person and listening to the true doctrine of the good until arising confidence, training morality rules together with a true friend, doing things leading never to decline but only to prosperity with virtues for fraternal living, living in configuration that is appropriate, having good health, not encroaching on any life, doing the right thing, eating one meal a day , reasoned attention, be ing the upright person , heedfulness in pursuit of virtue , hav ing mindfulness and awareness, contentment with required factors , having vigorous endeavor, having the knowledge to read the symptoms of defilements in oneself , having noble treasures , developing the cause of wisdom and relying on the Dharma . A total of 18 factors supports the removal of defilements of the Buddhist Way Medical Volunteers, which include respecting the virtuous leaders, enjoying good friends who help to remove defilements, respecting the resolutions of good friends, living in good components, having knowledge of self-reliance on health, observing the precepts, developing potentials of self-reliance, training to consume one meal per day, appreciation the value of selflessness , being the honest person , striving to make benefit of oneself and others, having mindfulness and awareness, living in sufficiency, having perseverance to remove defilements, being able to read the symptoms of defilements in oneself, having the effect of removing defilements, approaching the virtuous person and having confidence in the results of removing defilements to occur in your mind. The factors that enable the Buddhist Way Medical Volunteers to remove defilements are consistent with the precepts of Theravada Buddhism's Threefold Training , which make the Buddhist Way Medical Volunteers become a person who has sufficient life, healthy body, beautiful mind. and happy mind. กิตติกรรมประกาศ วิทยานิพนธ์เรื่อง “ ศึกษา ปัจจัยเกื้อหนุนในการขัดเกลากิเลสของจิตอาสาแพทย์วิถีธรรม ” เล่มนี้ สำเร็จลุล่วงได้ด้ว ย ความ อนุเคราะห์ จาก รศ . ดร . เทพประวิณ จันทร์แรง และ พระครู ธรรมธร - ชัยวิชิต ชยา ภินนฺ โท , ผศ. ดร. ซึ่ง เป็นอาจารย์ที่ปรึกษา และคณะกรรมการควบคุมวิทยานิพนธ์ ผศ. ดร.สยาม ราชวัตร และ ผศ. ดร.เยื้อง ปั้นเหน่งเพ็ชร์ ซึ่ง เป็น คณะกรรมการ ตรวจ สอบ วิทยานิพนธ์ ที่ได้เมตตาให้กำลังใจ ให้คำปรึกษาชี้แนะแนวทางในการเรียนรู้ การดำเนินการวิจัย การตรวจสอบ และแก้ไขข้อบกพร่องต่างๆ ทำให้วิทยานิพนธ์มีเนื้อหาที่สมบูรณ์ และทำให้การศึกษาในครั้งนี้สำเร็จได้ด้วยดี ซึ่งผู้วิจัยขอกราบขอบพระคุณทุกท่านเป็นอย่างสูง ผู้วิจัยขอกราบนมัสการกราบขอบพระคุณด้วยความเคารพอย่างสูงยิ่งในความเมตตากรุณาจากพ่อครูสมณะโพธิรักษ์ ซึ่ง เป็นนักบวชผู้นำทางจิตวิญญาณชาวชุมชนบุญนิยมอโศก ผู้ให้กำเนิดทางจิตวิญญาณแก่ผู้วิจัย คณะท่านสมณะ ซึ่ง เป็นนักบวชชายชาวชุมชนบุญนิยมอโศก และ สิก ขมาตุ ซึ่ง เป็นนักบวชหญิงชาวชุมชนบุญนิยมอโศก ที่เมตตาถ่ายทอดอบรมและแนะนำให้คำสอนพระพุทธศาสนาตามภูมิอันหาประมาณมิได้ เพื่อ ให้ผู้วิจัย ได้น้อมนำมาปฏิบัติ “ ศีล สมาธิ ปัญญา ” อย่าง สัม มาท ิฏฐิ ขอกราบขอบพระคุณ ดร.ใจเพชร กล้าจน ซึ่ง เป็นผู้นำทางจิตวิญญาณชาวชุมชนเครือข่ายจิตอาสาแพทย์วิถีธรรม สวนป่านาบุญ ผู้ให้กำเนิดทางจิตวิญญาณแก่ผู้วิจัยให้มีจิตวิญญาณแห่งการพึ่งตน เสี ย สละ เมตตา เอื้อเฟื้อ และแบ่งปัน เพื่อความผาสุกของมวลมนุษยชาติอันแท้จริง พร้อมทั้ง ให้คำแนะนำปรึกษาชี้แนะแนวทางในการพัฒนา สัม มาท ิฏฐิ ตามหลัก “ ศีล สมาธิ ปัญญา ” อย่างถูกตรง ขอกราบขอบพระคุณ ญาติธรรมชาวชุมชนบุญนิยมอโศก จิตอาสาแพทย์วิถีธรรม และ ผู้ที่ร่วม ให้ข้อมูลหลัก ด้วยการ ตอบแบบสัมภาษณ์ทุกท่าน ที่ได้สละเวลาให้สัมภาษณ์เชิงลึกในการเก็บรวบรวมข้อมูลสำหรับ การ ศึกษาปัจจัยเกื้อหนุนในการขัดเกลากิเลสของจิตอาสาแพทย์วิถีธรรม ครั้งนี้ กระทั่ง สำเร็จ ได้ ด้วยดี อันจะเป็นประโยชน์ต่อมวลมนุษยชาติสืบไป ขอ กราบ ขอบพระคุณ ผู้ทรงคุณวุฒิตรวจสอบคุณภาพเครื่องมือ เก็บข้อมูลวิจัย ทั้ง ๓ ท่าน คือ รศ. ดร.ปรุตม์ บุญศรีตัน ผศ. ดร.สยาม ราชวัตร และ ดร. พิสิฏฐ์ โคตรสุโพธิ์ ที่ อนุเคราะห์ ในการ ให้ข้อมูล ให้คำปรึกษา และ ชี้แนะแนวทางการสร้างเครื่องมือ เก็บข้อมูล ในการทำ งาน วิจัย ครั้ง นี้ กระทั่งสำเร็จได้ด้วยดี ขอขอบพระคุณ เพื่อน นิสิต ระดับปริญญาโท สาขาพระพุทธศาสนา มหาวิทยาลัยมหา - จุฬาลงกรณราชวิทยาลัย ทุกท่าน ที่มีส่วนร่วมในการสนับสนุนการศึกษาและการลงพื้นที่ภาคสนามเพื่อเก็บข้อมูล สำหรับทำงาน วิจัย กระทั่ง ทำให้ การทำงานวิจัยนี้ ประสบผลสำเร็จลุล่วงด้วยดี ท้ายที่สุดนี้ขอ กราบขอบพระคุณ สมาชิกในครอบครัว ของผู้วิจัยซึ่ง อยู่เบื้องหลัง ที่ส่งเสริม สนับสนุน ให้กำลังใจ และ ดูแลกันตลอดมา กระทั่ง ทำให้ การทำงานวิจัยนี้ สำเร็จลุล่วงด้วยดี รวมทั้งผู้ที่เกี่ยวข้องกับความสำเร็จของ การทำงานวิจัยนี้ ที่ไม่ได้กล่าวนาม โดย ผู้วิจัยขอกราบขอบพระคุณทุกท่านไว้ ณ โอกาสนี้ ซึ่งคุณค่าและประโยชน์อันพึงมีจากวิทยานิพนธ์นี้ ผู้วิจัยขอมอบแด่ผู้ที่สนใจทุกท่าน เพื่อเป็นแนวทางในการพัฒนา คุณธรรมภายใน จิตวิญญาณ ของตนเอง ครอบครัว ชุมชน และสังคมโลก ให้เจริญงอกงามยิ่งๆ ขึ้น ไป เป็นลำดับ นาย ชัยภัทร ชุติ คามี ๒๒ มิถุนายน ๒๕๖๕ สารบัญ เรื่อง หน้า บทคัดย่อ ภาษาไทย ก บทคัดย่อ ภาษาอ ั งกฤษ ข TOC \o " 1-4" \t " 8.ชื่อบท , 1 , ชื่อบท18 , 2 , ชื่อบท16 , 2" กิตติกรรมประกาศ PAGEREF _Toc106435942 \h ง สารบัญ PAGEREF _Toc106435943 \h ฉ คำอธิบายสัญลักษณ์และคำย่อ PAGEREF _Toc106435944 \h ฌ บทที่ ๑ บทนำ PAGEREF _Toc106435946 \h ๑ ๑ . ๑ ความเป็นมาและความสำคัญของปัญหา PAGEREF _Toc106435947 \h ๑ ๑ . ๒ คำถามวิจัย PAGEREF _Toc106435948 \h ๕ ๑ . ๓ วัตถุประสงค์ของการวิจัย PAGEREF _Toc106435949 \h ๖ ๑ . ๔ ขอบเขตการวิจัย PAGEREF _Toc106435950 \h ๖ ๑ . ๕ นิยามศัพท์เฉพาะที่ใช้ในการวิจัย PAGEREF _Toc106435951 \h ๗ ๑ . ๖ ทบทวนเอกสารและงานวิจัยที่เกี่ยวข้อง PAGEREF _Toc106435952 \h ๗ ๑ . ๗ วิธีดำเนินการวิจัย PAGEREF _Toc106435953 \h ๒๓ ๑ . ๘ ประโยชน์ที่ได้รับจากการวิจัย PAGEREF _Toc106435954 \h ๒๔ บทที่ ๒ ปัจจัยเกื้อหนุนในการขัดเกลากิเลสตามหลักพระพุทธศาสนาเถรวาท PAGEREF _Toc106435956 \h ๒๕ ๒ . ๑ ความหมายของปัจจัยเกื้อหนุนในการขัดเกลากิเลส PAGEREF _Toc106435957 \h ๒๕ ๒.๒ ประเภทของปัจจัยเกื้อหนุนในการขัดเกลากิเลส PAGEREF _Toc106435958 \h ๓๕ ๒.๒.๑ ปัจจัยเกื้อหนุนภายนอก PAGEREF _Toc106435959 \h ๓๕ ๒.๒.๑.๑ ปัจจัยเกื้อหนุนด้านสังคม PAGEREF _Toc106435960 \h ๓๕ ๒.๒.๑.๒ ปัจจัยเกื้อหนุนด้านสิ่งแวดล้อม PAGEREF _Toc106435961 \h ๔๐ ๒.๒.๑.๓ ปัจจัยเกื้อหนุนด้านสุขภาพ PAGEREF _Toc106435962 \h ๔๓ ๒.๒.๒ ปัจจัยเกื้อหนุนภายใน PAGEREF _Toc106435963 \h ๔๙ ๒.๒.๒.๑ ปัจจัยเกื้อหนุนด้านศีล PAGEREF _Toc106435964 \h ๔๙ ๒.๒.๒.๒ ปัจจัยเกื้อหนุนด้านสมาธิ PAGEREF _Toc106435965 \h ๕๒ ๒.๒.๒.๓ ปัจจัยเกื้อหนุนด้านปัญญา PAGEREF _Toc106435966 \h ๕๗ ๒.๓ สรุปหลักธรรมที่เป็นปัจจัยเกื้อหนุนในการขัดเกลากิเลส PAGEREF _Toc106435967 \h ๖๔ บทที่ ๓ ปัจจัยเกื้อหนุนในการขัดเกลากิเลสของจิตอาสาแพทย์วิถีธรรม PAGEREF _Toc106435969 \h ๗๓ ๓.๑ บริบทของจิตอาสาแพทย์วิถีธรรม PAGEREF _Toc106435970 \h ๗๓ ๓.๑.๑ ความเป็นมาขององค์กรแพทย์วิถีธรรม PAGEREF _Toc106435971 \h ๗๓ ๓.๑.๒ องค์ความรู้การแพทย์วิถีธรรม PAGEREF _Toc106435972 \h ๘๖ ๓.๑.๓ การคัดเลือกเป็นจิตอาสาแพทย์วิถีธรรม PAGEREF _Toc106435973 \h ๘๙ ๓.๒ ปัจจัยเกื้อหนุนในการขัดเกลากิเลสของจิตอาสาแพทย์วิถีธรรม PAGEREF _Toc106435974 \h ๙๓ ๓.๒.๑ ปัจจัยเกื้อหนุนภายนอก PAGEREF _Toc106435975 \h ๙๕ ๓.๒.๑.๑ ปัจจัยเกื้อหนุนด้านสังคม PAGEREF _Toc106435976 \h ๙๕ ๓.๒.๑.๒ ปัจจัยเกื้อหนุนด้านสิ่งแวดล้อม PAGEREF _Toc106435977 \h ๑๑๔ ๓.๒.๑.๓ ปัจจัยเกื้อหนุนด้านสุขภาพ PAGEREF _Toc106435978 \h ๑๑๘ ๓.๒.๒ ปัจจัยเกื้อหนุนภายใน PAGEREF _Toc106435979 \h ๑๓๑ ๓.๒.๒.๑ ปัจจัยเกื้อหนุนด้านศีล PAGEREF _Toc106435980 \h ๑๓๑ ๓.๒.๒.๒ ปัจจัยเกื้อหนุนด้านสมาธิ PAGEREF _Toc106435981 \h ๑๓๕ ๓.๒.๒.๓ ปัจจัยเกื้อหนุนด้านปัญญา PAGEREF _Toc106435982 \h ๑๔๖ ๓.๓ สรุปปัจจัยเกื้อหนุนในการขัดเกลากิเลสของจิตอาสาแพทย์วิถีธรรม PAGEREF _Toc106435983 \h ๑๖๓ บทที่ ๔ วิเคราะห์ปัจจัยเกื้อหนุนในการขัดเกลากิเลสของจิตอาสาแพทย์วิถีธรรมตามหลักพระพุทธศาสนาเถรวาท PAGEREF _Toc106435985 \h ๑๗๓ ๔.๑ วิเคราะห์ปัจจัยเกื้อหนุนภายนอกในการขัดเกลากิเลสของจิตอาสาแพทย์วิถีธรรม PAGEREF _Toc106435986 \h ๑๗๓ ๔.๑.๑ ปัจจัยเกื้อหนุนด้านสังคม PAGEREF _Toc106435987 \h ๑๗๓ ๔.๑.๒ ปัจจัยเกื้อหนุนด้านสิ่งแวดล้อม PAGEREF _Toc106435988 \h ๑๗๕ ๔.๑.๓ ปัจจัยเกื้อหนุนด้านสุขภาพ PAGEREF _Toc106435989 \h ๑๗๗ ๔.๒ วิเคราะห์ปัจจัยเกื้อหนุนภายในในการขัดเกลากิเลสของจิตอาสาแพทย์วิถีธรรม PAGEREF _Toc106435990 \h ๑๘๐ ๔.๒.๑ ปัจจัยเกื้อหนุนด้านศีล PAGEREF _Toc106435991 \h ๑๘๐ ๔.๒.๒ ปัจจัยเกื้อหนุนด้านสมาธิ PAGEREF _Toc106435992 \h ๑๘๑ ๔.๒.๓ ปัจจัยเกื้อหนุนด้านปัญญา PAGEREF _Toc106435993 \h ๑๘๔ ๔.๓ สรุปผลวิเคราะห์ปัจจัยเกื้อหนุนในการขัดเกลากิเลสของจิตอาสาแพทย์วิถีธรรม PAGEREF _Toc106435994 \h ๑๘๖ บทที่ ๕ สรุป อภิปรายผล และข้อเสนอแนะ PAGEREF _Toc106435996 \h ๒๐๒ ๕.๑ สรุปผลการวิจัย PAGEREF _Toc106435997 \h ๒๐๒ ๕.๒ อภิปรายผล PAGEREF _Toc106435998 \h ๒๐๘ ๕.๓ ข้อเสนอแนะ PAGEREF _Toc106435999 \h ๒๑๓ ๕.๓.๑ ข้อเสนอแนะในการนำผลวิจัยไปใช้ PAGEREF _Toc106436000 \h ๒๑๓ ๕.๓.๒ ข้อเสนอแนะสำหรับการวิจัยครั้งต่อไป PAGEREF _Toc106436001 \h ๒๑๓ บรรณานุกรม PAGEREF _Toc106436002 \h ๒๑๔ ภาคผนวก PAGEREF _Toc106436003 \h ๒๒๐ ภาคผนวก ก หนังสือขอเชิญเป็นผู้ทรงคุณวุฒิตรวจสอบเครื่องมือวิจัย PAGEREF _Toc106436005 \h ๒๒๑ ภาคผนวก ข แบบสัมภาษณ์เพื่อการวิจัย PAGEREF _Toc106436007 \h ๒๒๕ ภาคผนวก ค หนังสือขออนุญาตสัมภาษณ์ผู้ทรงคุณวุฒิ PAGEREF _Toc106436009 \h ๒๒๘ ภาคผนวก ง ภาพถ่ายผู้ให้สัมภาษณ์และแรงจูงใจในการมาเป็นจิตอาสาแพทย์วิถีธรรม PAGEREF _Toc106436011 \h ๒๔๔ ภาคผนวก จ ภาพกิจกรรมของจิตอาสาแพทย์วิถีธรรมในชุมชนภูผาฟ้าน้ำ อำเภอแม่แตง จังหวัดเชียงใหม่ PAGEREF _Toc106436013 \h ๒๖๑ ประวัติผู้วิจัย PAGEREF _Toc106436014 \h ๒๖๕ คำอธิบายสัญลักษณ์และคำย่อ อักษรย่อในวิทยานิพนธ์ฉบับนี้ ผู้วิจัยได้ ใช้อ้างอิง ข้อมูล จาก คัมภีร์ พระไตรปิฎกภาษาไทย ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย พ . ศ . ๒๕๓๙ ก . คำย่อชื่อคัมภีร์พระไตรปิฎก พระวินัยปิฎก คำย่อ ชื่อคัมภีร์ ภาษา วิ.มหา. (ไทย) = วินัยปิฎก มหาวิภังค์ (ภาษาไทย) วิ.ม. (ไทย) = วินัยปิฎก มหาวรรค (ภาษาไทย) วิ.จู. (ไทย) = วินัยปิฎก จูฬ วรรค (ภาษาไทย) พระ สุตตันต ปิฎก คำย่อ ชื่อคัมภีร์ ภาษา ที.สี. (ไทย) = สุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค (ภาษาไทย) ที.ม. (ไทย) = สุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย มหาวรรค (ภาษาไทย) ที.ปา. (ไทย) = สุตตันตปิฎก ทีฆนิกาย ปา ฏิก วรรค (ภาษาไทย) ม.มู. (ไทย) = สุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์ (ภาษาไทย) ม.อุ. (ไทย) = สุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์ (ภาษาไทย) สํ .ส. (ไทย) = สุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สคาถวรรค (ภาษาไทย) สํ . สฬา . (ไทย) = สุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย สฬาย ตนวรรค (ภาษาไทย) สํ .ม. (ไทย) = สุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย มหาวารวรรค (ภาษาไทย) องฺ.ทุก. (ไทย) = สุตตันตปิฎก อังคุต ตร นิกาย ทุกนิบาต (ภาษาไทย) องฺ.ติก. (ไทย) = สุตตันตปิฎก อังคุต ตร นิกาย ติกนิบาต (ภาษาไทย) องฺ. จตุกฺ ก. (ไทย) = สุตตันตปิฎก อังคุต ตร นิกาย จตุกกนิบาต (ภาษาไทย) องฺ. ปญฺ จก. (ไทย) = สุตตันตปิฎก อังคุต ตร นิกาย ปัญจกนิบาต (ภาษาไทย) องฺ.ฉกฺก. (ไทย) = สุตตันตปิฎก อังคุต ตร นิกาย ฉั กกนิบาต (ภาษาไทย) องฺ. อฏฺ ก.(ไทย) = สุตตันตปิฎก อังคุต ตร นิกาย อัฏ ฐก นิบาต (ภาษาไทย) องฺ.ทสก. (ไทย) = สุตตันตปิฎก อังคุต ตร นิกาย ทสกนิบาต (ภาษาไทย) ขุ . ขุ . (ไทย) = สุตตันตปิฎก ขุ ททกนิกาย ขุ ททกปาฐะ (ภาษาไทย) ขุ .ธ. (ไทย) = สุตตันตปิฎก ขุ ททกนิกาย ธรรมบท (ภาษาไทย) ขุ .ม. (ไทย) = สุตตันตปิฎก ขุ ททกนิกาย มหานิทเทส (ภาษาไทย) ขุ .ป. (ไทย) = สุตตันตปิฎก ขุ ททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค (ภาษาไทย) พระอภิธรรมปิฎก คำย่อ ชื่อคัมภีร์ ภาษา อภิ.สงฺ. (ไทย) = อภิธรรมปิฎก ธรรมสังคณี (ภาษาไทย) ข . คำย่อชื่อคัมภีร์อรรถกถา อรรถกถาพระสุตตันตปิฎก คำย่อ ชื่อคัมภีร์ ภาษา ม.อุ.อ. (ไทย) = มัชฌิมนิกาย ปปัญจสู ทนี อุปริปัณณาสก์อรรถกถา (ภาษาไทย) องฺ.ติ ก.อ . (ไทย) = อังคุต ตร นิกาย มโนรถปูรณี ติกนิบาตอรรถกถา (ภาษาไทย) บทที่ ๑ บทนำ ๑ . ๑ ความเป็นมาและความสำคัญของปัญหา พระพุทธเจ้าตรัสว่า “ อกุศลมูล ๓ คือ โลภะ โทสะ โมหะ และกิเลสที่ตั้งอยู่ในฐานเดียวกันกับอกุศลมูลนั้น ได้แก่ เวทนาขันธ์ สัญญา ขันธ์ สังขาร ขันธ์ วิญญาณขันธ์ที่สัมปยุต ( ประกอบแล้ว ) ด้วยอกุศลมูลนั้น กายกรรม วจีกรรม และมโนกรรม ที่มีอกุศลมูลนั้นเป็นสมุฏฐาน ( เหตุ ) สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่า กิเลสทำให้เศร้าหมอง และเป็น อารมณ์ของกิเลส ” ส่วนในพจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน อธิบายว่า กิเลส หมายถึง เครื่อง ทํา ใจให้เศร้าหมอง ได้แก่ โลภ โกรธ หลง , ธรรมเป็นเครื่องเศร้าหมอง , ธรรมเป็นเครื่องเศร้าหมองแห่งจิต , ธรรมอันยังจิตให้เศร้าหมอง , ความเศร้าหมอง ความเปรอะเปื้อน ( แห่งจิต ), ความลำบาก , ความเบียดเบียน , ความกำจัด , ความทำลาย , ความเผา , ความแผดเผา , ความทุกข์ , ภาวะที่เกิดขึ้นในใจและทำใจให้เศร้าหมอง , มลทิน ( ของใจ ) ความเศร้าหมอง และ ความเร่าร้อน ของจิตอันเกิดจาก กิเลส นี้เอง ที่เป็นสิ่งซึ่งนำไปสู่บาปอกุศลธรรมหรือการเบียดเบียนทั้งหลาย ดังที่พระพุทธเจ้าตรัสว่า “ เพราะอาศัยเวทนา ตัณหาจึงมี เพราะอาศัยตัณหา ปริ เยส นา (การแสวงหา) จึงมี เพราะอาศัยปริ เยส นา ลาภะ (การได้) จึงมี เพราะอาศัยลาภะ วินิจฉยะ (การกำหนด) จึงมี เพราะอาศัยวินิจฉยะ ฉันทราคะ (ความกำหนัดด้วยอำนาจความพอใจ) จึงมี เพราะอาศัยฉันทราคะ อัชโฌ สานะ (ความหมกมุ่นฝังใจ) จึงมี เพราะอา ศั ยอ ัชโฌ สานะ ปริคคหะ (การยึดถือครอบครอง) จึงมี เพราะอาศัยปริคคหะ มัจฉริยะ (ความตระหนี่) จึงมี เพราะอาศัยมัจฉริยะ อารัก ขะ (ความหวงกั้น) จึงมี เพราะอารัก ขะ เป็นเหตุ บาปอกุศลธรรมเป็นอเนก ย่อมเกิดขึ้นจากการถือท่อนไม้ การถือศัสตรา การทะเลาะ การแก่งแย่ง การวิวาท การพูดขึ้นเสียงว่า ‘ มึง มึง ’ การพูดส่อเสียด และการพูดเท็จ ฉะนั้นการขัดเกลากิเลสจึงเป็นสิ่งที่บุคคลผู้ซึ่งแสวงหาความไม่เบียดเบียนทั้งต่อตนเองและผู้อื่น พึงกระทำเป็นอย่างยิ่ง ดังที่พระพุทธเจ้าตรัส ข้อปฏิบัติเพื่อขัดเกลากิเลส ไว้ว่า “ ในการเบียดเบียนกันเป็นต้นนี้ เธอทั้งหลาย ควรทำความขัดเกลากิเลส คือ เธอทั้งหลายควรทำความขัดเกลากิเลสโดยคิดว่า ‘ ชนเหล่าอื่นจักเป็นผู้เบียดเบียนกัน จักฆ่าสัตว์ จักลักทรัพย์ จักไม่ประพฤติพรหมจรรย์ จักพูดเท็จ จักพูดส่อเสียด จักพูดคำหยาบ จักพูดเพ้อเจ ้อ จักเพ่งเล็งอยากได้สิ่งของของผู้อื่น ( อภิชฌา ) จักมีจิตพยาบาท จักมีความเห็นผิด ( มิจฉา ทิฏฐิ ) จักมีความดำริผิด จักเจรจาผิด จักมีการกระทำผิด จักมีการเลี้ยงชีพผิด จักมีความพยายามผิด จักมีความระลึกผิด จักมีการตั้งจิตมั่นผิด จักมีมิจฉาญาณะ(ความรู้ผิด) จักมีมิจฉาวิมุตติ(ความหลุดพ้นผิด) จักถูกความหดหู่และเซื่องซึมครอบงำ จักมีจิตฟุ้งซ่าน จักมีความสงสัย จักมีความโกรธ จักผูกโกรธ จักลบหลู่คุณท่าน จักตีเสมอ จักมีความริษยา จักมีความตระหนี่ จักโอ้อวด จักมีมารยา จักดื้อรั้น จักถือตัวจัด จักว่ายาก จักมีมิตรชั่ว จักประมาท จักไม่มีศรัทธา จักไม่มีความละอายบาป จักไม่มีความเกรงกลัวบาป จักมีการได้ยินได้ฟังน้อย จักเกียจคร้าน จักมีสติหลงลืม จักมีปัญญาทราม จักยึดติด ถือ มั่ นท ิฏฐิ ของตน สลัดทิ้งได้ยาก ในเรื่องนี้ เราทั้งหลายจัก ไม่ประกอบ อกุศลธรรม เหล่านั้น ” โดยผู้ที่จะปฏิบัติขัดเกลากิเลสให้สำเร็จได้นั้น ย่อมต้องอาศัยความประพฤติที่หลีกเลี่ยงจากความชั่วหรือบาปอกุศลธรรมทั้งหลาย ดังที่พระพุทธเจ้าตรัส ทางหลีกเลี่ยงความชั่ว ไว้ว่า “ ทางที่ขรุขระจะพึงมีทางที่ราบเรียบอื่นเพื่อใช้เป็นทางหลีกเลี่ยง อนึ่ง ท่าน้ำที่ขรุขระจะพึงมีท่าน้ำที่ราบเรียบอื่นเพื่อใช้เป็นทางหลีกเลี่ยง แม้ฉันใด ความไม่เบียดเบียนก็ฉันนั้นเหมือนกัน เป็นทางหลีกเลี่ยงสำหรับบุคคลผู้เบียดเบียน เจตนางดเว้นจากการฆ่าสัตว์ เจตนางดเว้นจากการลักทรัพย์ เจตนางดเว้นจากการไม่ประพฤติพรหมจรรย์ เจตนางดเว้นจากการพูดเท็จ เจตนางดเว้นจากการพูดส่อเสียด เจตนางดเว้นจากการพูดคำหยาบ เจตนางดเว้นจากการพูดเพ้อเจ ้อ ความไม่เพ่งเล็งอยากได้สิ่งของของผู้อื่น ความไม่พยาบาท สัม มาท ิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ สัมมาญาณะ (ความรู้ชอบ) สัมมาวิมุตติ (ความหลุดพ้นชอบ) ความเป็นผู้ปราศจากความหดหู่และเซื่องซึม ความไม่ฟุ้งซ่าน ความเป็นผู้ข้ามพ้นความสงสัย ความไม่โกรธ ความไม่ผูกโกรธ ความไม่ลบหลู่คุณท่าน ความไม่ตีเสมอ ความไม่ริษยา ความไม่ตระหนี่ ความไม่โอ้อวด ความไม่มีมารยา ความไม่ดื้อรั้น ความไม่ถือตัวจัด ความเป็นผู้ว่าง่าย ความเป็นผู้มีมิตรดี ความไม่ประมาท สัทธา หิริ (ความละอายบาป) โอตตัปปะ (ความเกรงกลัวบาป) พาหุสั