580824_พ่อครู พบนักเรียนบ้านราชฯ ครั้งที่ ๒.doc.docx
เนื้อหาในไฟล์
580824_พบและสนทนาธรรมกับนักเรียนบ้านราชฯ โดย พ่อครูสมณะโพธิรักษ์
พ่อครูว่า...อาตมาก็ต้องพยายามหาโอกาส หาเวลา ถ้าเผื่อว่ามาขอใช้เวลานี้บ้างสัก 1 ชม. แม้จะเป็นวันหยุดก็น่าจะต้องฉวยเวลานั้น ก็ไม่อยากไปแย่งเวลาในตารางสอนวันธรรมดา เขาว่าวันจันทร์เป็นวันหยุด อาตมา ก็เลยเอาเวลานี้ ก็ขอสักชม.หนึ่ง เพื่อมาบอกกล่าว มาเตือนด้วยปรารถนาดี พวกเรานี่ ลองใช้ปัญญาตรองๆดูดีๆว่า ไอ้ความปรารถนาดีนี่ มันดีไหม โดยเฉพาะความปราถนาดีที่จริงใจ ปรารถนาดีที่จริงใจคืออะไร ฟังดีๆ ความปรารถนาดีที่จริงใจคือความปรารถนาดีที่ต้องการเพื่อผู้อื่น ให้ผู้อื่น ให้พวกเราได้เป็นคนดี อันนี้เน้นเฉพาะเลย ให้เป็นคนดี ไอ้เป็นคนมีความรู้นั้นก็ด้วย แต่หลวงปู่นี่ขอยืนยันว่า คนมีความดีนี่ ดีกว่าคนมีความรู้ เพราะคนที่มีความรู้มากๆแต่ไม่มีความดี ยิ่งเลวมากเท่าไหร่ คนเลวที่มีความรู้มากนั้นจะเอาความรู้ไปทำเลว มันก็เลยยิ่งซับซ้อน ทำให้ตนเองได้ทำเลวจัด กระทบคนอื่น กระทบสัมคมได้มากขึ้น จัดขึ้น ความรู้ที่ไม่มีความดีกำกับนี่มันเป็นภัย ความรู้กับความเก่งที่ไม่มีความดีกำกับนี่มันเป็นภัย จำไว้เลยตลอดตาย จำไว้ ความดีนี่สำคัญกว่าความรู้ ความเก่ง จะเก่งอย่างไร รู้อย่างไร แต่ถ้าไม่มีความดีนี่ มันรู้ฉิบหาย เก่งฉิบหาย ที่รู้นี่ไม่ได้พาให้ไปดีได้หรอก ถ้ามันไม่ดี ยิ่งไม่ดีมากเท่าไหร่ชั่วมากเท่าไหร่ ความรู้กับความเก่งนั้นยิ่งพาฉิบหาย มากเท่านั้น ต้องสำนึกถึงคุณธรรม ชีวิตเรา ว่าจะดีก่อนเก่งหรือเก่งก่อนดี จะดีก่อนรู้หรือรู้ก่อนดี คิดดีๆอย่าสับสน ความดีจึงเป็นความสำคัญกว่า ความรู้ ความเก่ง นึกให้ดีเถอะ เพราะฉะนั้นที่รร.เรา เอาเด็กมาสอน เอาเด็กมาเลี้ยง มาอบรมสั่งสอน แล้วใช้นิตินัย หลักสังคมประเทศมาประกอบเลย จะได้ไปด้วยกันทั้งความรู้ ความเก่ง
อ่านต่อ
และความดี โดยเฉพาะขาดความดีไม่ได้ เจตนาของรร.นี้คือเอาความดีเป็นหลัก ดีนั้นคือมีศีลมีธรรม ขอให้ระลึกถึงความดีก่อนอื่น ต้องทำสิ่งที่ถูกต้องส ิ่ งที่ดีก่อนเลย ถ้าไม่เช่นนั้นแล้วเราไม่ดีขึ้น นี่คือความปรารถนาดีของรร.สัมมาสิกขาทุกแห่ง ไม่ได้ทำเพื่อค้าขายหาเงินทอง ไม่ได้ต้องการลาภ ยศ สรรเสริญ สอนมาหลายสิบรุ่น ไม่ได้เรียกร้องอะไรจากพวกเราเลย มีแต่อบรมสั่งสอนให้ดี ตามหลักของกระทรวงศึกษาธิการด้วย จบไปเด็กสัมมาสิกขาสู้เขาได้ ดีไม่ดีได้เกียรตินิยมด้วย ไม่น้อยเลยที่ได้ ไปเรียนต่อ ไม่ต้องกังวลหรอกหลักสูตรสัมมาสิกขา ขอยืนยันเลยว่าไม่ได้ด้อยกว่าข้างนอก แต่แถมด้วยความดีเป็นหลัก หรือเป็นงานด้วย พวกเราก็ต้องหนักหน่อย เหนื่อยหน่อย แต่เด็กๆนี่กำลังเจริญวัย ถ้าได้ฝึกความดีก็ตาม ความเป็นงานก็ตาม มันเสียไหม เราสอนให้ความดีแล้วเป็นงานจะเสียไหม เราไม่ได้ทำงานจนเหนื่อยจะตายแล้วเมื่อไหร่ ก็รู้อยู่ ขี้เกียจ เห็นแก่ตัวเท่านั้นเอง พากเพียรดีๆ ขยันดีๆ 6 ปีที่อยู่ก็ตั้งใจดีๆ หรือแม้แต่ยิ่งอยู่ในอนุบาล ทั้งปฐมด้วย ยิ่งตั้ง 12 ปียิ่งดีใหญ่เลย ก็ได้รับการอบรมสั่งสอนไป จะได้สิ่งที่ได้ไปจริงๆเลย ที่นี่เจตนาให้ส ิ่ งดีติดตัวไป ไม่ได้ทำเพื่อเงินทองลาภยศ สิ่งตอบแทนอะไร ส่วนใครจะมีกตัญญูกตเวที อยากจะทดแทนบุญคุณก็เป็นความดีงาม ประเสริฐของมนุษย์ แต่ไมได้บังคับใครก็แล้วแต่ สิ่งนี้ที่ อาตมา พูดนี้ไม่ได้มาบังคับหรือทวงบุญคุณอะไรเลย แต่มาบอกความจริงให้ทราบว่าที่เราตั้งโรงเรียนขึ้นมา ของชาวอโศก 9 แห่งที่ทำนี่ก็เจตนาปรารถนาดี สร้างพลเมือง สร้างคนให้เป็นคนดีของสังคมของประเทศ ไม่ได้มีอื่นเลย ต้องตั้งใจ อาตมา เคยบอกแล้วว่าพวกเรามาเรียนที่นี่เป็นกุศลเป็นโชคของเราจริงๆที่ได้มาเข้าเรียนที่นี่ เงินทองจากพ่อแม่ก็ไม่ต้องเสีย พ่อแม่ก็ไว้ใจได้ด้วย เราเอาตาดูหูแล ระมัดระวังไม่ให้เสียหาย ขนาดนั้นยังยากเลยที่บกพร่องเสียหายไปบ้าง ไม่ได้ส่งเสริมเลย พยายามอย่างยิ่ง ระมัดระวังไม่ให้เสียหาย แต่อวิชชา ความชั่วในตัวที่มีมาทำให้เราบกพร่องเสียหาย หลายคนร้ายกาจจนแก้ไม่ได้ต้องให้ออก เราช่วยไม่ได้ เราไม่รุนแรง แต่รู้สึกว่า พี่ป้า น้าอา รุนแรง คุรุรุนแรง ที่นี่ไม่มีนะ ไม่ได้ทำอะไรรุนแรงเกินเหตุเลย ให้สำนึกให้ดี มันเป็นโอกาสที่ดีของเราแล้ว อดทน ฝึกฝนเอา สำนึกดีๆ ถ้าขี้เกียจไม่อยากทำก็ระลึกถึง อาตมา เสมอ เข้าใจไหมที่ อาตมา เตือนไม่ยากเย็นอะไร ก็ตั้งใจให้ดีเอาใจใส่ มีการเขียนแสดงออกมา.... _ กราบนมัสการเรียน อาตมา ที่เคารพ ฟังว่าพ่อครูขอเวลาพบนักเรียน วันจันทร์นี้ 1 ชม. ผู้ใหญ่จะซาบซึ้งใจที่พ่อครูให้เวลาพบลูกหลานซึ่ง นร.ที่อื่นเขาไม่มีโอกาสเช่นนี้เลย แล้วนร.สสธ.จะรู้สึกอย่างไร วันหยุดเราจะได้ทำตามหัวใจเรียกร้อง ทำตามส่วนตัว ทำตามสิ่งที่เราต้องการบ้างสิครับ/คะ หลวงปู่คะ ความเป็นส่วนตัวนี่มันดีหรือมันเลี่ยงไม่ได้อย่างไรคะ พวกหนูเรียน กิน นอนอยู่ด้วยกัน หากความเป็นส่วนตัวดี ทำไมสัมมาสิกขาจึงจัดให้เราอยู่รวมกันทั้งหลับและตื่นด้วยคะ ตกลงความเป็นส่วนตัวนี้ดีหรือเปล่า? พ่อครูว่า … ไม่ดี ความเป็นส่วนตัวคือความเห็นแก่ตัว ไม่ได้ยากอะไร ศาสนาพุทธมาให้ล้างความเห็นแก่ตัว ชัดๆเลย
_แล้วการอยู่ส่วนรวมนี่มันดีอย่างไรคะ?.... ถึงจัดให้เรามาอยู่รวมกันแทบจะทั้งหลับและตื่นเลย...เพื่อนรุ่นพี่หนูบางคนมีแฟน แฟนนี่ใช่เพื่อนส่วนตัวหรือเปล่าคะ... พ่อครูว่า … มันก็เพื่อนส่วนตัวสิ แบ่งกันได้หรือ? ถามมาได้...
_ งั้นการมีเพื่อนส่วนตัวก็เสี่ยง จะไม่ดีสิคะ พ่อครูว่า… การมีเพื่อนส่วนรวมนี่ดีกว่านะ การมีเพื่อนส่วนตัวก็ช่วยเพียงส่วนตัว แต่การมีเพื่อนส่วนรวมก็จะได้ช่วยส่วนรวม ประเสริฐวิเศษกว่า ได้กับประโยชน์ส่วนรวม เราไปช่วยเพื่อนส่วนรวมดีกว่า ส่วนรวมหลายคนมาช่วยเราคนเดียว มันเห็นแก่ตัว ไม่เห็นเข้าใจยากเลย
_งั้นการมีเพื่อนส่วนตัวก็เสียงที่จะไม่ดี หนูก็ว่ามีเพื่อนหลายๆคนไม่เป็นส่วนตัวก็ดีนะคะ … พ่อครูว่า … ก็ดีสิ
_หนูเห็นผู้ใหญ่คุยกันว่า เป็นห่วงเด็กน้อยสมุนพระรามตัวโตจะเป็นสาวแล้ว ไปเล่นน้ำ เด็กๆไม่ได้ระมัดระวังตัวอะไร โดยเซนส์ของผู้ใหญ่ก็เห็นลูกกะตาวาวๆของแมวขโมยจ้องๆอยู่ระวังเด้อ จะผิดศีล หากแพ้ใจตัวจะไม่ได้อยู่วัดนะ หนูว่าอยู่รวมกันก็ดีอย่างนี้กระมังคะ ตัดก่อนตาย เตือนก่อนวายวอด
_ผู้ใหญ่เขาฝากเตือนแมวขโมย รุ่นพี่หนูบางคนมีบ้าน มีผู้ปกครองในชุมชนก็ได้กลับบ้านซักผ้า ผ่อนคลายหรือแอบไปใช้โทรศัพท์ส่วนตัวของผู้ปกครองที่บ้าน หนูฟังแล้วทีแรกก็ริสยา แต่หนูไม่มีบ้านที่นี่ พ่อแม่พามาฝากให้ที่นี่ดูแล หนูเคราะห์ดีหรือโชคดีคะ ....
พ่อครูว่า … มองให้ดีว่านี่เป็นโชคของเรานะที่เราไม่มีบ้านอยู่นี่ เราจะได้ขัดเกลาใจตนเอง ไม่ได้ทำตามใจ แต่คนมีบ้านอยู่นี่เลยได้ทำตามใจชอบ คนที่มีบ้านอยู่นี่ก็อย่าไปทำตามใจบำเรออัตตาตัวเอง แม้มีบ้านในนี้ก็ต้องพยายามทำเหมือนคนไม่มีบ้านในนี้ ถ้ามีความจำเป็นที่ต้องไปช่วยงานก็อีกเรื่องหนึ่ง แต่ถ้าไปเพื่อหาเรื่องบำเรอใจตนอันนั้นไม่ดี คนไม่มีบ้านนี่ดีแล้วไม่มีเครื่องล่อ คำตอบคือ ถ้าทำให้เป็นเคราะห์ก็เป็นเคราะห์ ทำให้เป็นโชคก็เป็นโชค ทำให้ดีก็แล้วกัน มันแล้วแต่แต่ละครอบครัว หรือวิบากของแต่ละคน วิบากบางคนพ่อแม่ไม่ได้อยู่ที่นี่ คนที่มีอะไรเอื้ออำนวย แต่ตนเองทำไม่ดีจะมีวิบาก
_คนที่แอบไปโทรฯคุยส่วนตัว ไปทำอะไรก็ตาม ก็ตื่นเต้น ยิ่งได้เล่นไลน์หรือเล่นอื่นๆ ก็ดูจะสนุกนะ แต่โรงเรียนไม่ได้อนุญาตให้ทำเช่นนั้น ในโทรศัพท์มีส ิ่ งดีเหมือนกันคะ เห็นผู้ใหญ่ก็เอาไปใช้เป็นประโยชน์ได้ พ่อครูว่า … แล้วมันคุมตัวเองให้ทำงาน ไม่ให้ทำอย่างอื่นที่เสียหายได้ไหม อย่ามาพูดให้เหม็นขี้ฟันเลย ให้ฝึกจิตใจ ให้มีพลังงานแข็งแรงพอจะใช้มันได้ก่อนค่อยใช้
_ตอนหนูอยู่บ้าน แม่จะดูแลเครื่องนอน เสื้อผ้าสารพัด หนูแทบไม่ต้องรับผิดชอบ แต่มาอยู่ที่นี่ห้องน้ำก็ต้องขัดถูทุกวัน อะไรก็ต้องทำเอง ข่าวว่าพี่ๆฝ่ายชายผู้ใหญ่บอกว่าที่เฮือน 0 สุดยอดสกปรกเลย แล้วพี่ๆเขาอยู่กันเยอะแยะ ไม่มีใครทำความสะอาดเลย หนูว่าเป็นเรื่องใหญ่นะ พี่ๆเขาอยู่กันอยู่อย่างวัยรุ่น บางทีก็ส่งเสียงดังไปถึงเรือสมณะเลยค่ะ อย่างนี้ควรต้องลดวอลลุ่มหน่อย หนูดีใจที่มีพี่ๆอาชีวะเยอะเป็นฝูงเลย ยิ่งได้เห็นว่าพี่ๆอาชีวะได้ช่วยชีวิตลุงคนหนึ่ง โอ้โห หนูงี้ปลื้มมากเลย พี่ๆหนูทั้งเป็นคนเก่งและเป็นคนดี
_แล้วเวลากินข้าวที่ศาลาเห็นพวกพี่ๆอาชีวะ ช่วยอาๆเก็บหางล้างภาชนะชิ้นโตๆ หนูประทับใจมากๆเลยค่ะ ผิดกะที่ข้างบ้านหนูที่บ้านน่ะค่ะ ลูกๆเขาก็เรียนอาชีวะ แต่พูดกะพ่อกะแม่ไม่สุภาพเลย เอาแต่ใจตัว สูบบุหรี่ด้วย หนูเห็นเพื่อนๆเขามาหา พฤติกรรมแย่มาก พูดมึงพูดกู กิริยาท่าที เหมือนจิ๊กโก๋ หรือนักเลงหัวไม้ พวกชอบมองหน้าหาเรื่องตีกัน ทำร้ายกันน่ะค่ะ
_ พี่ๆอาชีวะโรงเรียนที่ราชธานีอโศก มีสาระดีกว่าเยอะเลยค่ะหลวงปู่ แต่บางครั้งหนูเห็นพวกเขาก็ขับรถเร็วจังนะคะ หนูกลัวชนหรือเกิดอุบัติเหตุจังเลยค่ะ พ่อครูเตือนพี่ๆหนูหน่อยนะคะ พ่อครูว่า… รร.เราเปิดโอกาสผู้ที่เหมาะสม นร.ทั้งหญิงและชาย ก็ให้ขับรถ อย่าว่าแต่ขับรถยนต์เลย แม้แต่เครื่องกลหนัก ถ้าผู้ใหญ่เห็นหน่วยก้านก็ให้ทำอยู่แล้ว โดยไม่หวงแหนข้าวของ ที่อื่นเขาไม่ให้ทำเหมือนที่นี่ เด็กที่นี่ได้เปรียบข้างนอกเยอะ การขับรถเร็วนี่อย่าสร้างนิสัย แม้มันจะได้เสียงได้อะไรที่หวาดเสียว หลวงปู่นี่ขับรถมาเยอะเลย สมัยนั้นเบนซินลิตรละ 1.25 บาท ยังใช้ค่าน้ำมันเดือนละ 1,500 บาท หลวงปู่ใช้รถวิ่งทำงานเยอะ ถ้าเผื่อว่าขับรถเร็ว เอาแต่ใจป่านนี้หลวงปู่ตายไปนานแล้ว ไม่เคยขับรถชนคน แต่มีแต่เขาขับรถมาชน เคยขับชนท้ายรถ เพราะรถชบาบานเบรคไม่อยู่ เลยชนเขาท้ายบู้เลย แล้วที่จะเร็วก็ต้องดูสิ่งแวดล้อม แต่ก็ไม่ดีหรอก มีอุบัติเหตุง่าย ขับรถเร็วนี่ไม่มีความจำเป็นอะไรเลย ถ้าไม่จำเป็นขนาดต้องส่งคนไปรพ.ใกล้จะตายแล้วก็ค่อยว่า อย่างอื่นไม่มีความจำเป็นอะไร จิตเราอยากขับเร็ว อยากเท่ ซึ่งคิดโง่ๆไม่ปลอดภัย จำไว้ ถ้าจำเป็นควรเร็วมีความต้องการจำเป็นค่อยทำ ถ้าไม่เช่นนั้นจะเร็วทำไม เด็กเก่งและดีจะไม่ขับรถเร็ว _หลวงปู่คะ โรงเรียนเราจะมีเรียนถึงปริญญาไหมคะ พ่อครูว่า… โรงเรียนเราจะมีถึงปริญญา ก็พยายามอยู่ ตอนนี้เราได้ ปวส.แล้ว เราจะทำให้ถึงป.เอกเลย การรู้สึกว่าเราไม่อยากไปเรียนข้างนอกนี่ดี
พ่อครูว่า… ถ้าเด็กนร.มีความคิดและการกระทำที่่ว่า ถ้ามีเพื่อนพี่น้องทำผิดศีล ผิดระเบียบโรงเรียน ซึ่งตนเองก็ได้เป็นผู้รู้เห็นการกระทำของเขา แต่ก็คิดว่าไม่เป็นไร หรือช่วยปกปิดการกระทำผิดของเพื่อนไว้ เพราะกลัวเพื่อนถูกลงโทษ รวมถึงบางครั้งตนก็ได้ร่วมทำผิดไปด้วย เช่น แอบมีโทรศัพท์มือถือหรือแทบเล็ต แล้วรู้รหัสไวไฟร์ส่วนกลาง แอบใช้เล่นเฟสบุค ติดต่อกับเพื่อนหรือคนรู้ใจต่างพุทธสถาน เมื่อตนเองทำผิดไป กับเพื่อนด้วย ย่อมไม่กล้ารายงานต่อคุรุและผู้สมควร หรือแม้แต่ตนเองไม่ได้ทำผิดด้วย แต่ก็มีใจสงสารเพื่อรักเพื่อนที่ทำผิด เลยช่วยกันปกปิดความผิด การคิดและทำเช่นนี้ มีผลดี ผลเสียอย่างไร จะเป็นการคิดและการทำผิดไหมหากไปเปิดเผยความผิดเขา แล้วจะทำอย่างไรจึงจะเป็นคนกล้าที่จะเปิดเผยความผิดของตนหรือของเพื่อน
พ่อครูว่า...คนที่เห็นว่าเพื่อนทำผิดแล้วช่วยเพื่อนปกปิดความผิด แล้วความผิดนั้นจะได้แก้ไหม ...พระพุทธเจ้าว่า ความผิดความชั่วถ้าไม่เปิดเผยจะเน่าใ น พระพุทธเจ้าว่าให้เปิดเผย จะน้อยจะมากก็ให้รับผิดแล้วรับโทษ แล้วตั้งใจใหม่ที่จะแก้ไข ให้เพื่อนรับรู้ เพื่อนจะได้ช่วยป้องกันให้เราด้วย มิตรดีสหายดีที่รวมกันมีประโยชน์ช่วยกันได้เยอะเลย วิธีการของพระพุทธเจ้าชาญฉลาด การเปิดเผยความผิดเขา ไม่ผิดหรอก เราไม่ได้ไปประจานเขานี่ แต่มาบอกผู้ใหญ่ให้ช่วยดูและ แต่ถ้าผิดถึงลงโทษต้องยอมรับ เราจะได้แก้ไข เพราะการสารภาพผิดรับผิดแล้ว ให้คนอื่นช่วยแก้ความผิดเรามันดีหรือเลว คิดให้ดี มันไม่ใช่สิ่งดีหรือเสียหาย แต่มันอยากปกปิดความชั่วเพราะมันอายเขา มันเลยพาให้หมักหมม พระพุทธเจ้าว่าการปกปิดความผิดความชั่วมันหมักหมมเน่าใน แล้วทำอย่างไรถึงกล้าจะเปิดเผย คือทำปัญญาให้ฉลาดให้ชัด เป็นสิ่งควรทำ แต่เราไม่เปิดเผยเพราะเราอาย เราก็อย่าไปทำผิดสิจะได้ไม่อาย ลองสิ ว่าถ้าเราได้สารภาพผิด ใจเราจะโล่งเลย ใครเคยไหม สารภาพผิดกับผู้ใหญ่หรือผู้ที่ควรสารภาพ จะโล่งเลย ปิดบังไว้มันอึดอัดทรมาน การเปิดเผยความผิดของเพื่อนเป็นสิ่งควรทำควรกล้าด้วย
_พฤติกรรมที่นร.บ้างคนทำ ที่อยากให้แก้ไขเพื่อให้เป็นคนดี คือเอาภาชนะส่วนกลางไปใช้แล้วไม่เอามาคืน ไปวางไว้ที่อื่น เช่น ผาแหงน เป็นต้น
_มีการทิ้งเศษเปลือกผลไม้ กากอ้อยที่กินเสร็จ ตามกระถางปลูกต้นไม้ ที่ชั้น 2 และชั้น 3 โดยเฉพาะกระถางที่หน้าต่าง ทางเดินและทางออกห้องสมุด
_ตอนนี้ส้วมชายผาแหงนชั้น 3 อุดตัน ห้องน้ำชั้น 4 อุดตัน เพราะเศษพลาสติกเศษต่างๆอุดตัน ที่เกิดจากความมักง่ายของนร.ชาย พ่อครู ว่า… ทำเช่นนี้ดีหรือเลว … เลว แล้วก็การทิ้งขยะ ที่มันย่อยไม่ได้ ไม่ละลายอย่าใส่ลงไป แต่ขี้เรานี่ใส่เข้าไปในท่อส้วมแล้วละลายได้ หลวงปู่ได้ยินมาว่า ห้องนร.ชาย ได้ยินมา เคยผ่านๆไปดู มันชักเลอะเทอะ ไม่มีระเบียบ ลองรวมตัวกัน ปรึกษาหารือกัน จัดแจงให้ดี อย่ายึดเป็นส่วนตัว แต่จัดให้เป็นระเบียบเป็นที่เป็นทาง ลองทำดูสิ น่าจะดีขึ้น ถ้าเราทำให้มันดีแล้วเราก็อยู่อาศัย มันดีทั้งนิสัยเรา แล้วสิ่งแวดล้อมที่เราทำขึ้น ดีทั้งผู้มาเห็น ใครมาเห็นก็ชื่นชม แต่ถ้าทำไม่ดีสกปรก เราอยู่ก็เป็นคนไม่ดี นิสัยไม่ดี นิสัยนี่สร้างเถอะสร้างนิสัย อาศัย คือสิ่งที่เราเป็นอยู่อาศัยด้วย ทุกกรรมกิริยา ทุกวินาที เราก็มีกรรมกิริยาทำให้ดี พอสะสมกรรมกิริยาดีจัดข้าวของให้ดีก็เป็นนิสัย นิสัยนี่เราอบรมได้ ด้วยอาศัย เวลา การกระทำ อบรมฝึกฝน แล้วสั่งสมเป็น นิสัย จากนิสัยจะตกผลึกเป็น วิสัย แล้วจะควบแน่นเป็น อนุสัย ตนเองทำเองทั้งนั้น หากเรารู้จักกรรมของเราในการอาศัย มีสติรู้ตัวทั่วพร้อมให้มันดี มันก็จะสั่งสมเป็นนิสัย ตกผลึกเป็นวิสัย เสร็จแล้วก็ผนึกเป็นของตนเองอย่างลึก แก้ยากเป็นอนุสัยสุดท้าย นี่เป็นการค้นพบของพระพุทธเจ้า อาศัย นิสัย วิสัย อนุสัย หากเราสั่งสมเป็นพระอาริยะ ก็จะได้เป็นอรหันต์และพระพุทธเจ้า
อาตมา ก็ได้ใช้เวลา 1 ชม. ขอสรุป...เรามาเรียนที่นี่ สังวรให้ดีว่า เราเป็นคนโชคดี ที่ได้มาเรียนที่ๆอบรมเราให้เป็นคนดีแท้ๆ การจะเป็นคนดีต้องอดทนฝึกฝนอบรม ไม่ใช่ปล่อยตัวตามสบาย ยถาสุขังโขเมวิหารโต การปล่อยตัวตามสบาย อกุศลธรรมเจริญย ิ่ ง .... เอาไปปฏิบัติไปทำ ฟังธรรมแล้วเอาไปทำ อย่าฟังธรรมแล้วเอาไปทิ้ง ...เจริญธรรมทุกคน